Kościół parafialny pw. św. Klemensa w Wieliczce, położony przy ul. Zamkowej 7, został wzniesiony w latach 1804-1806. Jego historia sięga jednak znacznie wcześniej. W miejscu obecnej świątyni stał niegdyś gotycki kościół, który przez kilka stuleci służył mieszkańcom miasta.
Pierwsza świątynia, wykonana z cegły i kamienia, powstała około 1350 roku. Wokół niej, zgodnie ze średniowieczną tradycją, znajdował się cmentarz, który funkcjonował jeszcze do lat 30. XIX wieku. Gotycki kościół przetrwał do 1786 roku, kiedy to zdecydowano o jego rozbiórce. Przyczyną były poważne uszkodzenia konstrukcji spowodowane zawałem górniczym. Rozebrano wówczas korpus świątyni oraz cztery kaplice. Zachowano natomiast kaplicę świętych Piotra i Pawła, zwaną również kaplicą Morsztynów. Wzniesiona w 1693 roku przez Jana Ignacego Delamarsa, wyróżniała się bogatym wystrojem stiukowym, wykonanym przez warsztat Baltazara Fontany.
Kaplica Morsztynów w kościele św. Klemensa w Wieliczce autorstwa Wacława Górskiego, 1978, źródło: Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa
Decyzję o budowie nowego kościoła podjęto w 1800 roku. Aby ograniczyć koszty inwestycji, postanowiono wykorzystać fundamenty wcześniejszej świątyni. Pierwotny projekt, zatwierdzony przez cesarza Franciszka II, zakładał budowę jednonawowego kościoła. Władze miasta dążyły jednak do tego, by nowa budowla dorównywała rozmiarami poprzedniej. Ostatecznie zdecydowano się na wzniesienie większej świątyni, a koszty przedsięwzięcia pokryły wielicka salina oraz gminy należące do parafii. Nadzór nad pracami powierzono budowniczemu salinarnemu Maciejowi Józefowi von Lebzelternowi.
Pierwsze nabożeństwo w nowym kościele odprawiono w kwietniu 1806 roku, mimo że świątynia nie była jeszcze ukończona. Prace budowlane dwukrotnie przerywano. Po raz pierwszy jeszcze w 1806 roku z powodu braku funduszy, a następnie w 1808 roku, w związku z działaniami wojsk napoleońskich. W 1813 roku kościół był już wykończony i wyposażony. Przy urządzaniu wnętrza wykorzystano częściowo elementy wyposażenia dawnej świątyni. Ostateczne zakończenie budowy nastąpiło w 1816 roku, a uroczystej konsekracji dokonał biskup Grzegorz Tomasz Ziegler 4 kwietnia 1825 roku.
Pierwsze prace remontowe przeprowadzono już pięć lat później. Naprawiono wówczas gontowe pokrycie dachu i odnowiono ściany, pokrywając je warstwą wapna. W kolejnych latach rozpoczęto również wznoszenie nowych ołtarzy. Szczególnie istotne zmiany w wyglądzie świątyni nastąpiły w latach 1881-1885, za probostwa księdza Zygmunta Goliana. Przebudowano wtedy dach, zmieniając jego konstrukcję z czterospadowej na dwuspadową, wzniesiono nową kruchtę oraz przekształcono prezbiterium. Zmieniono także kształt okien, dotychczasowe okrągłe zastąpiono prostokątnymi, zamkniętymi łukiem, w których umieszczono witraże. W 1883 roku malarz Józef Pochwalski ukończył dekorację freskową wnętrza. Pięć lat później przebudowano fasadę i podwyższono wieżę kościoła. Prace te wykonano według projektu architekta Stanisława Odrzywolskiego.
Fragment kościoła św. Klemensa od strony plant, zdjęcie wykonane pomiędzy 1918 a 1939 rokiem, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe
Kolejną przebudowę świątyni planowano na rok 1938, na podstawie projektu architekta Stanisława Filipkiewicza. Nie doszła ona jednak do skutku, z powodu wybuchu II wojny światowej. Do większych prac modernizacyjnych powrócono dopiero w drugiej połowie XX wieku. W 1979 roku rozbudowano zakrystię i bibliotekę, natomiast rok później przeprowadzono remont więźby dachowej i wymieniono pokrycie dachu. W latach 1990-1992 odnowiono kaplicę Morsztynów. Z kolei w latach 1995-2000 prowadzono prace konserwatorskie obejmujące wyposażenie kościoła.
Istotnym elementem tego zespołu sakralnego jest również znajdująca się obok świątyni dzwonnica. Jej pierwsza wersja, wyposażona w cztery dzwony, powstała jeszcze przed 1618 rokiem. Od początku istnienia budowla była narażona na uszkodzenia związane z działalnością górniczą prowadzoną w sąsiedztwie. Już po kilkunastu latach od wzniesienia znalazła się w złym stanie technicznym. Kolejne zniszczenia przyniósł pożar z 1682 roku, w wyniku którego ucierpiała zarówno sama konstrukcja, jak i dwa z jej dzwonów..
Odbudowę dzwonnicy zlecono około 1685 roku z inicjatywy króla Jana III Sobieskiego, jednak już w 1698 roku ponownie zniszczył ją pożar. Po wieloletnich naprawach i pracach konserwatorskich dzwonnicę oddano do użytku dopiero w 1754 roku. Kolejny pożar, który wybuchł w 1877 roku, ponownie doprowadził do jej zniszczenia. Odbudowana po tym wydarzeniu dzwonnica przetrwała do dziś. W latach 1999-2000 przeprowadzono prace renowacyjne, podczas których gruntownie odnowiono między innymi jej elewację.
Kościół pw. św. Klemensa wraz z dzwonnicą, ogrodzeniem i otaczającym terenem stanowi ważny element historycznego krajobrazu Wieliczki. W 1970 roku cały zespół wpisano do wojewódzkiego rejestru zabytków pod numerem A-276/M. Jego obecny wygląd jest rezultatem wielowiekowych przemian, licznych przebudów i prac konserwatorskich, odzwierciedlających specyfikę miasta, którego rozwój przez stulecia pozostawał związany z górnictwem solnym.
Źródła:
Parafia Rzymskokatolicka pw. św. Klemensa w Wieliczce, Historia, https://wieliczkaklemens.pl/historia/ [dostęp: 31.10.2026].
Szablowski J. (red.), Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. I: Województwo krakowskie, Warszawa, Państwowy Instytut Sztuki, 1953.
Zabytek.pl, Kościół parafialny pw. św. Klemensa, https://zabytek.pl/pl/obiekty/wieliczka-kosciol-par-pw-sw-klemensa [dostęp: 31.10.2026].
