CMENTARZ PARAFIALNY W ROZNISZEWIE – Opracowanie historyczne i inwentaryzacyjne

KOMITET OCHRONY ZABYTKÓW I DÓBR KULTURY

CMENTARZ PARAFIALNY W ROZNISZEWIE

Opracowanie historyczne i inwentaryzacyjne

Dokumentacja zabytkowych nagrobków, przemian przestrzennych nekropolii oraz badań georadarowych w otoczeniu grobowca rodziny Więczkowskich

Zadanie: „Zaangażowanie społeczne w ochronę dziedzictwa – inwentaryzacja zabytków cmentarza w Rozniszewie”

Program Narodowego Instytutu Dziedzictwa „Wspólnie dla dziedzictwa 2026”; dofinansowanie ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Opracowanie:
Damian Herbowicz, Angelika Gruszczyńska,
Jakub Lipka, Kacper Siokało
Komitet Ochrony Zabytków i Dóbr Kultury
Rozniszew, październik 2026 r.

Spis treści

1. Wstęp: zadanie, grant i cele opracowania

2. Przebieg prac oraz podstawa dokumentacyjna

3. Położenie cmentarza i otoczenie

4. Zarys dziejów: dawny i obecny cmentarz

5. Cmentarz w obecnym stanie

6. Cmentarz w dokumentacji z 1987 roku

7. Przekształcenia przestrzenne i porównanie fotografii

8. Katalog zabytkowych nagrobków i miejsc pamięci

9. Grobowiec rodziny Więczkowskich i rozpoznanie z 2025 roku

10. Badania georadarowe w 2026 roku: metodyka i interpretacja

11. Pozostałości dawnej kaplicy, kostnicy lub ossuarium

12. Ocena wartości zabytkowych i postulaty konserwatorskie

13. Wnioski końcowe i zakres dalszych prac

14. Bibliografia i źródła

Załącznik: kompletne sprawozdanie GPR Wiesława Małkowskiego (26 stron)

Uwaga metodyczna: przywoływane w opracowaniu relacje mieszkańców i hipotezy historyczne są odróżnione od faktów potwierdzonych źródłowo. Przybliżone wymiary nagrobków zaczerpnięte z kart ewidencyjnych opracowanych ze zdjęć nie są pomiarami terenowymi. Stan zachowania określony na podstawie fotografii wymaga weryfikacji bezpośredniej.

1. Wstęp: zadanie, grant i cele opracowania

Niniejsze opracowanie zostało przygotowane przez Komitet Ochrony Zabytków i Dóbr Kultury w związku z realizacją zadania „Zaangażowanie społeczne w ochronę dziedzictwa – inwentaryzacja zabytków cmentarza w Rozniszewie”, dofinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Instytutu Dziedzictwa „Wspólnie dla dziedzictwa” w 2026 roku. Przyznane wsparcie wynosiło 9 200 zł. [2, 4, 6].

Prace miały charakter dokumentacyjno-inwentaryzacyjny, a ich zasadniczą wartość stanowi połączenie rozpoznania historii miejsca, zachowanych zabytków sepulkralnych i dotychczas nierozpoznanych reliktów architektury podziemnej. Szczególną rolę odegrało zestawienie archiwalnej karty cmentarza z 1987 r. ze współczesną dokumentacją fotograficzną, a także porównanie wyników prac przy krypcie z 2025 r. z rezultatami prospekcji georadarowej wykonanej w roku 2026.

Opracowanie porządkuje informacje o układzie przestrzennym nekropolii i zmianach jego czytelności, przedstawia katalog nagrobków dotychczas poddanych dokumentacji, omawia miejsca pamięci oraz wskazuje na zagrożenia wynikające z degradacji materiałów, zmian lokalizacji obiektów, utraty dawnego drzewostanu i przekształceń powierzchni terenu. Zamierzeniem jest stworzenie jednego, możliwie obszernego punktu odniesienia dla dalszej ewidencji, opieki konserwatorskiej, kwerend archiwalnych oraz działań edukacyjnych.

Opracowanie nie zastępuje dokumentacji architektoniczno-budowlanej, geodezyjnej ani badań archeologicznych. Tam, gdzie brak precyzyjnego pomiaru, wcześniejszej dokumentacji lub źródeł dotyczących fundacji i przekształceń obiektów, zaznaczono stopień niepewności. Zachowano osobne autorstwo i integralność dołączonego sprawozdania georadarowego Wiesława Małkowskiego.

2. Przebieg prac oraz podstawa dokumentacyjna

2.1. Chronologia czynności udokumentowanych

12–13 września 2025 r. – wcześniejsze prace porządkowo-inwentaryzacyjne Komitetu przy krypcie rodziny Więczkowskich, przeprowadzone w porozumieniu z administratorem cmentarza i po uzyskaniu wymaganych stanowisk organów. Ujawniono wówczas relikty ceglanych murów, elementów konstrukcyjnych i pochówku oraz stwierdzono poważny stopień degradacji podziemia [3].

22 sierpnia 2026 r. – spotkanie organizacyjne projektu z udziałem wolontariuszy, poświęcone m.in. zasadom sporządzania dokumentacji i organizacji prac [7].

25 sierpnia 2026 r. – publiczne ogłoszenie rozpoczęcia realizacji zadania inwentaryzacyjnego; tego samego dnia Komitet informował o zapoznaniu się z zasobem gminnej ewidencji zabytków [4, 8].

15 września 2026 r. – szkolenie poświęcone ochronie i opiece nad zabytkami, zorganizowane w Rozniszewie w ramach przedsięwzięcia [9].

18 września 2026 r. – nieinwazyjna prospekcja georadarowa otoczenia grobowca Więczkowskich, wykonana przez mgr. Wiesława Małkowskiego zestawem anten 400 i 800 MHz, z obsługą geodezyjną GNSS RTK [5, 6].

20 września 2026 r. – publikacja komunikatu Komitetu podsumowującego etap terenowej inwentaryzacji nagrobków i rozpoczęcie opracowania kart ewidencyjnych. W komunikacie jako uczestników działań terenowych wymieniono Jakuba Lipkę, Kacpra Siokałę i Damiana Herbowicza [10].

Wrzesień–październik 2026 r. – etap porządkowania fotografii, analiz porównawczych, sporządzania kart ewidencyjnych poszczególnych nagrobków i dokumentacji cmentarza. Dokumentacja wykorzystana w niniejszym opracowaniu została przygotowana w tym okresie. Nie wszystkim sesjom fotograficznym udało się przypisać źródłowo potwierdzoną datę dzienną; nie należy utożsamiać daty pliku z datą wykonania zdjęcia.

2.2. Materiał i metoda opracowania

Podstawą była archiwalna „Karta cmentarza” sporządzona 2 września 1987 r. przez G. Kunczewicza, przechowywana w zasobie dokumentacji zabytków i udostępniona w postaci skanów sześciu arkuszy [1]. Zawiera ona charakterystykę cmentarza, plan sytuacyjny, schemat alejek i studni oraz dokumentację fotograficzną obiektów wybranych przez ówczesnego inwentaryzatora.

Materiał współczesny obejmuje fotografie sytuacyjne i szczegółowe, karty ewidencyjne nagrobków, kartę zabytku nieruchomego krypty, dokumentację z prac w 2025 r., sprawozdanie GPR z września 2026 r. oraz informacje przekazane przez mieszkańców i osobę dokumentującą. Dodatkowe tło historyczne zapewniają publikacja ks. Jana Wiśniewskiego „Dekanat kozienicki” (Radom 1913), informacje o dziejach parafii, publikacje Komitetu oraz źródła dotyczące lokalnych miejsc pamięci [2–15].

Zestawienie materiałów pozwala na rozpoznanie różnic między stanem utrwalonym na fotografiach archiwalnych a obecnym, lecz nie uprawnia samo w sobie do precyzyjnego określenia roku każdej przebudowy, daty usunięcia konkretnego drzewa ani pierwotnej funkcji każdego reliktu architektonicznego.

3. Położenie cmentarza i otoczenie

Cmentarz parafialny znajduje się w Rozniszewie, na terenie gminy Magnuszew, w powiecie kozienickim, w województwie mazowieckim. Jest czynną nekropolią rzymskokatolicką zarządzaną przez miejscową parafię pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. W relacji do aktualnego kościoła parafialnego cmentarz położony jest poza ścisłą strefą zabudowy sakralnej, w kierunku południowo-zachodnim, co odnotowano również w dokumentach gminnych [11].

Historyczna karta z 1987 r. opisuje lokalizację jako położoną poza terenem zabudowanym, wśród lasu, na zachód od kościoła, na nierównym gruncie wznoszącym się ku zachodowi. Wymienia teren cmentarza o powierzchni ogólnej około 1,8 ha i powierzchni wówczas wolnej 0,8 ha; są to liczby archiwalne, nieweryfikowane współczesną inwentaryzacją geodezyjną [1]. Nie są to aktualne dane ewidencyjne dotyczące działek.

Zarys współczesnej przestrzeni tworzą wydzielona granica cmentarza, wejście od strony ciągu dojazdowego, system głównej i bocznych alejek oraz skupiska grobów zróżnicowanych chronologicznie. W części środkowej znajduje się niewielkie wyniesienie, zajęte przez grobowiec rodziny Więczkowskich. Ów punkt stanowi istotne odniesienie historyczne i kompozycyjne, chociaż bez udokumentowanego planu z chwili powstania cmentarza nie można dowieść, że był on formalnym centrum założenia od pierwszych lat użytkowania.

4. Zarys dziejów: dawny i obecny cmentarz

4.1. Poprzedni cmentarz przykościelny

Obecny cmentarz parafialny należy odróżniać od wcześniejszego miejsca pochówków związanego ze starym kościołem pw. św. Urszuli i Towarzyszek. Istnienie starszej świątyni i dawnych dziejów parafii opisuje ks. Jan Wiśniewski w „Dekanacie kozienickim” z 1913 r. [12]. Tradycja cmentarza przykościelnego odpowiada dawnemu sposobowi organizacji pochówków, lecz przebieg jego granic i dokładna lokalizacja pozostają obecnie nierozpoznane.

Nie ma dotychczas materiału pozwalającego ustalić współrzędne starszego cmentarza, zasięg nekropolii ani skalę późniejszego przekształcenia lub niwelacji. W szczególności nie należy automatycznie utożsamiać terenu obecnego kościoła z lokalizacją nieistniejącej świątyni św. Urszuli, bez weryfikacji planów i źródeł archiwalnych. Poszukiwanie dawnego cmentarza wymagałoby kwerendy w aktach parafialnych, dokumentach wizytacyjnych, historycznej kartografii oraz badań nieinwazyjnych.

4.2. Powstanie nowej nekropolii i problem datowania

W świetle dostępnych przesłanek obecny cmentarz zaczął funkcjonować prawdopodobnie około połowy XIX wieku. Archiwalna karta z 1987 r. określa czas założenia jako pierwszą połowę XIX w.; wśród dokumentowanych nagrobków wskazuje pomnik Józefa Guzowskiego z datą śmierci 1855 r. [1]. Zachowane upamiętnienia z połowy XIX wieku dowodzą, że w tym czasie przestrzeń cmentarna była użytkowana, nie przesądzają jednak same w sobie roku formalnego założenia nekropolii.

Nie znamy decyzji administracyjnej ani aktu kościelnego jednoznacznie określającego przyczynę przeniesienia pochówków poza wcześniejszy cmentarz przykościelny. Jedna z możliwych interpretacji wiąże relokację ze stopniowym zanikiem starej świątyni pw. św. Urszuli i Towarzyszek oraz przygotowaniami do budowy nowego murowanego kościoła. Hipoteza ta wymaga jednak dalszych źródeł, ponieważ sam proces budowy nowej świątyni datowany jest na późniejszą część XIX wieku – w dokumentacji gminnej na lata 1880–1885 [11]. Nie ma podstaw, by przedstawiać powyższy związek przyczynowy jako pewny.

Z punktu widzenia historii miejscowości istotne jest także powiązanie cmentarza ze środowiskiem lokalnych ziemian, w szczególności Więczkowskich i Guzowskich. Ich nagrobki oraz rodzinny grobowiec dokumentują XIX-wieczne relacje majątkowe i społeczne.

4.3. Rozwój pochówków i centralna rola grobowca Więczkowskich

Usytuowanie grobowca Więczkowskich na niewielkim naturalnym lub wtórnie ukształtowanym wyniesieniu sprawia, że obiekt ten stanowi jeden z najważniejszych historycznych punktów przestrzeni cmentarnej. Wokół centralnej partii zachowano pochówki należące do kolejnych pokoleń miejscowych rodzin, a powiększająca się liczba grobów w XX i XXI wieku stopniowo zatarła pierwotne dystanse i relacje między starszymi pomnikami.

Współczesne położenie sąsiadujących z grobowcem kamiennych upamiętnień Józefa i Teresy Guzowskich jest wtórne. Ich przeniesienie nie powinno być traktowane jako dowód pierwotnego rodzinnego układu przestrzennego. Archiwalne fotografie pozwalają wykazać przemieszczanie obiektów i zmianę charakteru ich ekspozycji, choć nie wskazują daty, przyczyny ani wykonawców relokacji [1, 3, 6].

5. Cmentarz w obecnym stanie

Cmentarz zachowuje funkcję czynną. Widoczne dziś założenie ma nieregularny obrys, dostosowany do istniejących granic i lokalnego ukształtowania terenu. Jego wnętrze podzielone jest na obszary pochówków dostępne z głównej alei i ciągów bocznych. Historyczny szkic z 1987 r. przedstawia układ alejek o zróżnicowanym biegu, z centralnym powiązaniem wejścia i obszaru położonego wyżej. We współczesnym zagospodarowaniu dominują odcinki utwardzone kostką, płyty grobowe i nowoczesne pomniki, w znacznej części granitowe [1].

Rozwój zabudowy nagrobnej jest nierównomierny. Obok pojedynczych steli XIX- i XX-wiecznych występują współczesne grobowce o dużej powierzchni rzutu, niskie płyty oraz groby ziemne. Można obserwować wzajemne przyleganie nowych obiektów do zabytkowych pomników, miejscami ograniczające ekspozycję i możliwość oględzin ich bocznych powierzchni. Wybrane stare nagrobki uległy przesłonięciu roślinnością lub zostały ujęte w obrębie później urządzonych pól grobowych.

Ogrodzenie cmentarza, w tym mur i brama, nie powinno być uznawane za element współczesny założeniu bez zastrzeżeń. Archiwalna karta datuje mur na pierwszą połowę XX w., a bramę na drugą połowę XX w. Wskazuje to na późniejsze uregulowanie granic i wjazdu, choć dokładne lata realizacji pozostają do ustalenia [1].

Szczególne znaczenie mają obiekty wykraczające poza indywidualne upamiętnienie rodzinne: grobowiec Więczkowskich z reliktami krypty podziemnej, pomnik powstańców styczniowych 1863 r., mogiły żołnierskie przy wejściu, grób ks. Józefa Adamskiego – wskazywany jako jedyny zidentyfikowany grób proboszcza na cmentarzu – oraz miejsce po dawnej budowli ceglanej interpretowanej jako kaplica, kostnica bądź ossuarium.

W lokalnym krajobrazie sepulkralnym wyróżnia się także stopień występowania zieleni. Z dawnego, mocno zadrzewionego terenu przetrwała tylko część drzew i krzewów, natomiast na wielu polach grobowych dominują niewysokie rośliny ozdobne i niewielkie skupiska zieleni spontanicznej. Roślinność przy niektórych zabytkach ma charakter problematyczny, gdyż utrudnia odczyt inskrypcji, zwiększa okres zawilgocenia powierzchni i ogranicza dostęp konserwatorski.

6. Cmentarz w dokumentacji z 1987 roku

Archiwalna „Karta cmentarza” opracowana przez G. Kunczewicza 2 września 1987 r. stanowi szczególnie wartościowy przekrój stanu nekropolii u schyłku XX wieku. Dokumentacja wyróżnia się opisem położenia na terenie leśnym, zachowanym planem orientacyjnym oraz serią fotografii prezentujących bramę, alejki, zabytkowe nagrobki i miejsca pamięci [1].

Z opisu z 1987 r. wynika, że cmentarz miał charakter nierównomiernie zadrzewionego obszaru w lesie, a jego teren wznosił się ku zachodowi. Jako dominujący drzewostan wskazano dęby, sosny i akacje. W tabeli zadrzewienia nie odnotowano starodrzewu w rozumieniu przyjętym przez inwentaryzatora; jednocześnie archiwalne fotografie ukazują liczne duże drzewa i mocno zacienione alejki. Nie jest to sprzeczność, lecz wynik różnicy między potocznym określeniem „duże drzewa” a formalną kategorią starodrzewu w zastosowanej karcie.

Na planie oznaczono dwie studnie, jedną bliżej wejścia, drugą w głębi cmentarza. Obecnie jedna z tych studni (S2) nie jest widoczna w zagospodarowaniu terenu. Wskazano również położenie najstarszego nagrobka oraz pomnika powstańców 1863 r. Archiwalne zdjęcie nagrobka Józefa Guzowskiego dokumentuje go w odmiennym otoczeniu niż obecne, co wraz z relacjami o przenosinach potwierdza wtórność aktualnej lokalizacji w sąsiedztwie krypty.

Dokumentacja archiwalna pokazuje alejki o nawierzchni ziemnej lub nieutwardzonej, różniące się od dzisiejszego systemu ciągów z kostki. Fotografie uświadamiają, że starsza przestrzeń cmentarna charakteryzowała się większym udziałem zwartej zieleni, mniejszą liczbą rozbudowanych pomników i słabszą czytelnością otwartych osi widokowych.

7. Przekształcenia przestrzenne i porównanie fotografii

7.1. Zmiana kompozycji zieleni i komunikacji

Porównanie fotografii archiwalnych z materiałami współczesnymi wskazuje na wyraźne otwarcie przestrzeni. Dawniej dominowały kadry prowadzone pod koronami drzew, przez zarośnięte obrzeża grobów i wzdłuż alej o miękkiej, nieutwardzonej nawierzchni. Obecnie widoczność jest większa, ponieważ część drzew nie występuje już w dawnej liczbie, a wiele ciągów komunikacyjnych zostało wyrównanych i utwardzonych. Nie można na tej podstawie bez dodatkowego materiału określić dokładnego wieku usuniętych drzew ani sprawców przekształceń.

Wiele pól grobowych zostało zagospodarowanych nowymi pomnikami w miejscu wcześniejszych grobów ziemnych lub mniej trwałych upamiętnień. Rozbudowa zabudowy sepulkralnej zmieniła skalę wnętrza cmentarza i sposób eksponowania reliktów najstarszych. Miejscami zatarły się dawne prześwity między pomnikami, choć sam układ głównych tras pozostaje w ogólnym przebiegu rozpoznawalny.

7.2. Relokacje nagrobków i zmiana oprawy miejsc pamięci

Szczególnie ważne dla historii substancji cmentarza jest powtórne ustawienie nagrobków Józefa Guzowskiego i Teresy z Więczkowskich Guzowskiej. Archiwalne ujęcia dowodzą, że upamiętnienia istniały w 1987 r. w otoczeniu bogatszym w roślinność, obecnie zaś eksponowane są obok kompleksu Więczkowskich. Sam proces przeniesienia spowodował utratę pierwotnych relacji z grobami i innymi elementami przestrzeni, dlatego jego odnotowanie jest istotne dla interpretacji zabytków.

Fotografia pomnika powstańców styczniowych z 1987 r. przedstawia obelisk bez dzisiejszej figury orła na szczycie. Obecne zwieńczenie jest zatem elementem późniejszej fazy wyglądu obiektu. Bez odrębnych źródeł nie można ustalić dokładnej daty dodania figury ani zakresu innych modernizacji; zmianie uległo także bezpośrednie otoczenie pomnika, ujęte współcześnie w bardziej regularną oprawę z kostki i niskich elementów ogrodzenia.

8. Katalog zabytkowych nagrobków i miejsc pamięci

Poniższy katalog obejmuje obiekty, dla których przygotowano indywidualne karty ewidencyjne lub odrębne opisy w ramach inwentaryzacji Komitetu. Zachowano rozróżnienie między obiektami pochodzącymi z XIX wieku, późniejszymi pomnikami oraz współczesnymi interwencjami. Transkrypcje inskrypcji przytoczono z dokumentacji źródłowej: w przypadku wątpliwości co do czytelności lub datowania utrzymano odpowiednie zastrzeżenia.

8.1. Jan Zieliński

Materiał i technika: piaskowiec (prawdopodobnie), żelazo kute, metal; obróbka kamieniarska, rycie napisu, techniki kowalskie. Datowanie: pocz. XX w. (po 1909 r.?). Styl: eklektyzm; tradycyjna forma sepulkralna. Wymiary z karty (orientacyjne): wys. z krzyżem ok. 2 m; szer. steli ok. 0,65–0,85 m; gł. cokołu ok. 0,45–0,65 m.

Nagrobek w formie pionowej steli kamiennej o prostokątnym korpusie, zwieńczonej trójkątnym naczółkiem z wydatnym, profilowanym gzymsem. W licu steli zagłębione prostokątne pole inskrypcyjne o uskokowo ukształtowanym obramieniu. Ponad nim, w polu naczółka, relikty skrótu „Ś.P.”. Na cokole osadzony wysoki, ażurowy krzyż łaciński z żelaza kutego, wsparty ukośnymi zastrzałami; ramiona o grotowatych zakończeniach, dekorowane symetrycznie rozmieszczonymi wolutami z płaskowników. W centrum krzyża metalowa postać Ukrzyżowanego. Inskrypcja na płycie, wyryta wersalikami. Czytelna partia: „JAN ZIELIŃSKI / MECHANIK / ŻYŁ LAT 72 / ZM. [nieczytelne] MAJA 1909 R.”. Niższe wiersze zawierają dalszy napis, częściowo zatarty i niemal w całości przesłonięty roślinnością. Pełna transkrypcja wymaga oględzin po odsłonięciu płyty. Nagrobek upamiętnia Jana Zielińskiego, mechanika, zmarłego w maju 1909 r. w wieku 72 lat, zgodnie z częściowo czytelną inskrypcją. Forma steli i dekoracyjnego żelaznego krzyża wskazuje na powstanie obiektu na początku XX w., przypuszczalnie po śmierci wymienionego zmarłego. Dolne partie napisu mogą zawierać informacje o innych osobach, których obecnie nie udało się wiarygodnie odczytać.

Stan zachowania oraz postulaty

Stan zachowania: powierzchnia kamienia zabrudzona, z nalotami biologicznymi, miejscowymi przebarwieniami, drobnymi ubytkami i oznakami zwietrzenia. W części dolnej inskrypcja słabo czytelna wskutek zabrudzenia, wytarcia i silnego zarastania obiektu. Na elementach żelaznych widoczna korozja powierzchniowa; stan połączeń krzyża z kamienną podstawą wymaga sprawdzenia. Gęsta roślinność ogranicza dostęp do steli i zatrzymuje wilgoć przy jej powierzchni. Postulaty: usunięcie roślinności przylegającej do steli i umożliwienie dokumentacji całej inskrypcji; oczyszczenie kamienia dobraną metodą konserwatorską; rozpoznanie stanu żelaznego krzyża, zabezpieczenie antykorozyjne po ocenie konserwatora i kontrola zamocowania; obserwacja stanu kamienia i ewentualne zabezpieczenie osłabionych partii.

8.2. Ks. Józef Adamski, Franciszka Kurasiewicz oraz Zbyszek i Leszek Rybarczyk

Materiał i technika: prawdopodobnie piaskowiec; obróbka kamieniarska, rytowanie inskrypcji. Datowanie: po 1951 r. (3 ćw. XX w.). Styl: kamieniarstwo ludowe; forma tradycyjna. wys. z krzyżem ok. 2,5 m; szer. steli ok. 1,1–1,4 m; dł. pola grobowego ok. 2,1–2,6 mNagrobek wieloosobowy o kompozycji architektonicznej, ustawiony na prostokątnej mogile z kamiennym obramieniem. Część zasadniczą stanowi szeroka płyta inskrypcyjna o zwieńczeniu falistym, ujęta po bokach wolutowymi spływami i zwinięciami dekoracyjnymi. Powyżej płyty osadzony wysoki krzyż łaciński na prostopadłościennym trzonie, wsparty dwoma skośnymi metalowymi zastrzałami. Na licu płyty rytowana inskrypcja, nad nią mały krzyżyk oraz skrót „ŚP”. Powierzchnia kamienia gładka, dekoracja oszczędna, ograniczona do profilowania krawędzi i detalu wolut. Napisy (transkrypcja):
„ŚP / TU SPOCZYWAJĄ / KS. JÓZEF ADAMSKI / ŻYŁ LAT 53 / ZM. 26.V.1918 R. / FRANCISZKA KURASIEWICZ / ŻYŁA LAT 73 / ZM. 27.VIII.1950 R. / ZBYSZEK I LESZEK / RYBARCZYKI / ŻYŁ LAT 11 ZM 1944 R. / ŻYŁ LAT 3 ZM 1951 R. / PROSZĄ O ZDROWAŚ MARYJO”. Nagrobek upamiętnia ks. Józefa Adamskiego (zm. 1918), Franciszkę Kurasiewicz (zm. 1950) oraz Zbyszka i Leszka Rybarczyków (zm. 1944 i 1951). Obecna forma nagrobka powstała zapewne po 1951 r., kiedy pochowano ostatnią z osób wymienionych na tablicy.

Stan zachowania oraz postulaty

Stan zachowania: średni. Powierzchnia kamienia zabrudzona, z miejscowymi przebarwieniami i śladami korozji biologicznej; w partii krzyża widoczne naloty i porosty. Inskrypcja zachowana, miejscami słabiej czytelna. Otoczenie mogiły silnie zarośnięte roślinnością, utrudniającą ekspozycję i użytkowanie obiektu. Widoczne metalowe zastrzały podpierające krzyż wymagają kontroli stanu technicznego. Najpilniejsze postulaty konserwatorskie: uporządkowanie roślinności w obrębie mogiły; delikatne oczyszczenie kamienia z zabrudzeń i nalotów biologicznych; przegląd stabilności krzyża i elementów metalowych; rozważenie konserwatorskiego uczytelnienia inskrypcji.

8.3. Konstanty, Marianna i Edward Piechota

Materiał i technika: kamień (przypuszczalnie piaskowiec), metal; obróbka kamieniarska, rytowanie inskrypcji, odlew metalowy. Datowanie: 1. poł. XX w. (datowanie orientacyjne). Styl: tradycyjna forma sepulkralna, 1. poł. XX w.. Wymiary z karty (orientacyjne): wys. maks. ok. 2,1–2,6 m; szer. zespołu ok. 1,4–1,8 m; dł. mogiły ok. 2,1–2,5 m. Nagrobek o asymetrycznej, wieloelementowej kompozycji, ustawiony na wspólnej, stopniowanej podstawie. Po lewej wysoki krzyż łaciński o prostokątnym przekroju ramion, osadzony na wyodrębnionym cokole; na przecięciu ramion metalowa figura ukrzyżowanego Chrystusa. Obok krzyża wysoki, nieco pochylony blok kamienny o zaokrąglonej górnej krawędzi. Po prawej pionowa prostokątna stela inskrypcyjna, obwiedziona profilowaną listwą, z niewielkimi krzyżykami oddzielającymi grupy napisów. Kompozycję osadzono u wezgłowia prostokątnego pola grobowego, obwiedzionego kamiennym obramieniem.
Na licu steli napis ryty, częściowo zatarty. Odczyt z fotografii: „ŚP / KONSTANTY / PIECHOTA / ŻYŁ LAT 51 / ZM DN 23 VI 1929 R.”; niżej „ŚP / MARIANNA Z ŁOPUSIŃSKICH / PIECHOTA / ŻYŁA LAT 39 / ZM DN 9 IX 194[?] R.”; w dolnej partii „ŚP / EDWARD / [dalszy tekst nieczytelny]”. Daty oraz odczyt nazwiska rodowego Marianny i dolnych wierszy wymagają sprawdzenia na miejscu. Liternictwo głównie wersalikowe, uproszczone, bez dekoracji figuralnej na steli. Nagrobek upamiętnia Konstantego Piechotę (według inskrypcji zmarłego w 1929 r.), Mariannę Piechotę z Łopusińskich (data śmierci częściowo nieczytelna) oraz Edwarda, którego dalszych danych nie udało się odczytać. Forma kamieniarska wskazuje orientacyjnie na 1. połowę XX w.; dokładnego czasu wykonania i zakresu ewentualnych późniejszych uzupełnień nie ustalono. 

Stan zachowania oraz postulaty

Stan zachowania: kamienne elementy zachowane, powierzchnie wyraźnie zabrudzone i nierównomiernie ściemniałe. Widoczne naloty powierzchniowe, miejscowe ślady rozwoju mikroorganizmów i osłabiona czytelność inskrypcji. Metalowa figura Chrystusa ma miejscowe przebarwienia. W otwartym polu grobowym rosną chwasty i niska roślinność. Na podstawie zdjęć nie można ocenić stabilności krzyża, steli i sąsiedniego pochylonego bloku. Postulaty: rozpoznanie stanu technicznego i stabilności poszczególnych elementów, w tym połączenia metalowej pasyjki; oczyszczenie powierzchni po dobraniu metody do rozpoznanego materiału; ograniczenie porostów i uporządkowanie zieleni; zachowanie i dokumentacja oryginalnego liternictwa, bez samowolnego pogłębiania napisów.

8.4. Małgorzata i Antoni Młynarczyk

Materiał i technika: piaskowiec, metal; obróbka kamieniarska, rytowanie inskrypcji, odlew metalowy. Datowanie: 1907–1908. Styl: ludowe kamieniarstwo sepulkralne; forma eklektyczna uproszczona. Wymiary z karty (orientacyjne): wys. z krzyżami ok. 2,3–2,8 m; szer. dwóch stel ok. 1,2–1,6 m; gł. podstawy ok. 0,5–0,8 m. Nagrobek podwójny ustawiony na wspólnej podstawie, złożony z dwóch wysokich stel o prostokątnych korpusach, zwieńczonych kamiennymi krzyżami łacińskimi z metalowymi figurami Ukrzyżowanego. Pola inskrypcyjne ujęto profilowaną ramą o wklęsło-wypukłym wykroju zwieńczenia. W górnej partii obu stel umieszczono mały krzyż oraz skrót „ŚP” flankowany motywem gałązek. W dolnych partiach znajdują się napisy „POKÓJ JEJ DUSZY” i „POKÓJ JEGO DUSZY”, ujęte w ornamentalne wieńce. Pomiędzy stelami widoczny jest niższy łącznik/cokół, obecnie przesłonięty wtórnymi współczesnymi tablicami memoratywnymi.
Napisy (transkrypcja): lewa stela: „ŚP / MAŁGORZATA / MŁYNARCZYK / Z PODLASKICH / ŻYŁA LAT 58 / ZM. DN 13 LIST / 1908”, w części dolnej: „POKÓJ / JEJ / DUSZY”. Prawa stela: inskrypcja częściowo nieczytelna i przesłonięta; możliwy odczyt: „ŚP / ANTONI / MŁYNARCZYK / … / ZM. DN … / 1907”, w części dolnej: „POKÓJ / JEGO / DUSZY”. Na zabytku znajdują się również wtórne, współczesne tablice z czarnego kamienia, odnoszące się do późniejszych pochówków; nie stanowią one pierwotnego elementu historycznej kompozycji nagrobka. Nagrobek upamiętnia Małgorzatę Młynarczyk z Podlaskich (zm. 1908) oraz Antoniego Młynarczyka (zm. 1907). Został wykonany zapewne w latach 1907–1908, po śmierci obojga upamiętnionych, jako wspólny pomnik nagrobny. Forma obiektu odpowiada tradycji ludowego kamieniarstwa sepulkralnego z początków XX w. W późniejszym okresie obiekt został adaptowany do dalszego użytkowania – w partii środkowej umieszczono wtórne czarne tablice memoratywne odnoszące się do późniejszych pochówków. Brak danych o fundatorze, warsztacie wykonawczym i przebiegu ewentualnych prac konserwatorskich.

Stan zachowania oraz postulaty

Stan zachowania: dostateczny do średniego. Powierzchnia piaskowca silnie zwietrzała, z zabrudzeniami, przebarwieniami oraz śladami korozji biologicznej. Widoczne są ubytki, starcie detalu i osłabienie czytelności inskrypcji, zwłaszcza na prawej steli. Metalowe figury Chrystusa są skorodowane. Obiekt przylega do gęstego krzewu, który częściowo zasłania prawą stelę i może sprzyjać zawilgoceniu. Czytelność historycznej kompozycji zakłócają wtórne współczesne tablice zamocowane w części środkowej. Najpilniejsze postulaty konserwatorskie: oczyszczenie powierzchni kamienia z zabrudzeń i nalotów biologicznych; uporządkowanie zieleni w bezpośrednim sąsiedztwie nagrobka; kontrola stabilności krzyży i stanu metalowych figur; konserwatorskie zabezpieczenie osłabionego piaskowca; rozważenie uporządkowania wtórnych elementów zakłócających odbiór zabytku po uzgodnieniu z właściwym organem ochrony zabytków i właścicielem.

8.5. Wojciech i Franciszka Budziak

Materiał i technika: kamień (prawdopodobnie piaskowiec), metal; obróbka kamieniarska, rytowanie napisów, relief, odlew figury. Datowanie: pocz. XX w. (datowanie orientacyjne). Styl: forma historyzująca; kamieniarstwo sepulkralne. Wymiary z karty (orientacyjne): wys. z krzyżem ok. 2,1 m; szer. cokołu ok. 0,8–1,1 m; gł. cokołu ok. 0,5–0,7 m. Nagrobek w formie wysokiej, dwuczłonowej steli kamiennej, ustawionej na prostokątnym cokole. Górny człon o pionowych bokach i łukowo wyprowadzonym zwieńczeniu z wyodrębnioną ramą profilowaną; w jego górnej partii ryty znak „ŚP” z krzyżykiem i gałązkami tworzącymi wieniec. W polu inskrypcyjnym litery ryte i miejscami podkreślone ciemnym barwnikiem. Całość wieńczy kamienny krzyż łaciński z figurą Chrystusa, prawdopodobnie metalową. Dolny człon, szerszy i prostopadłościenny, zdobiony ornamentami wolutowymi w górnych narożach oraz symetrycznymi, roślinnymi gałązkami obejmującymi napis. W bezpośrednim sąsiedztwie rośnie krzew przesłaniający znaczną część lica.
Inskrypcja, odczyt z fotografii (fragmenty niepewne w nawiasach): „ŚP / WOJCIECH / BUDZIAK / ŻYŁ LAT 64 / ZM. DN. 12 LIST. 1908 R. / FRANCISZKA / BUDZIAK / Z LESZCZYŃSKICH / ŻYŁA LAT 59 / ZM. DN. 10 LIST. 1908 R.”. Poniżej, w oddzielnym dolnym polu: „JAN / PODLASKI / ŻYŁ LAT 2 ZM. DN. 13 SIE 1910 / POKÓJ / ICH / DUSZY”. Nagrobek upamiętnia Wojciecha i Franciszkę Budziak, wymienionych w górnym polu inskrypcyjnym. Zachowane napisy wskazują na wykonanie monumentu prawdopodobnie na początku XX w. Nieustalone pozostają dokładne daty śmierci, fundator i wykonawca. Na niższym członie widnieje również napis „JAN PODLASKI”.

Stan zachowania oraz postulaty

Stan zachowania rozpoznany fotograficznie: forma architektoniczna steli i krzyża zachowana. Widoczne są znaczne zabrudzenia powierzchni, szarzenie i nierównomierne przebarwienia, miejscowe naloty biologiczne, ślady wietrzenia kamienia i osłabienie czytelności niektórych liter. W dolnej strefie zabrudzenia i zawilgoceniowe przebarwienia, na detalu miejscowe ubytki i zatarcia. Roślinność rosnąca bardzo blisko pomnika zasłania część inskrypcji oraz ogranicza przewietrzanie. Stan mocowania figury i stabilność krzyża wymagają oceny terenowej. Postulaty: ograniczenie roślinności przylegającej do steli; fotograficzne udokumentowanie całej inskrypcji po odsłonięciu; rozpoznanie kamienia i technik wykonania; kontrola spoin, krzyża i mocowania figury; ocena zasadności konserwatorskiego oczyszczenia powierzchni i utrwalenia osłabionych fragmentów po badaniu stanu zachowania.

8.6. Pomnik powstańców styczniowych

Materiał i technika: materiał mineralny (nierozpoznany), wyprawa i powłoka malarska; elementy rzeźbiarskie, reliefy; ciemna tablica inskrypcyjna. Datowanie: nieustalone. Styl: forma obeliskowa; dekoracja patriotyczna i sepulkralna. Wymiary z karty (orientacyjne): wys. z orłem ok. 3,4 m; szer. podstawy ok. 1,1–1,5 m; gł. podstawy ok. 0,9–1,3 m. Wolnostojący pomnik o formie wysokiego, smukłego obelisku, zwężającego się ku górze, ustawionego na prostopadłościennym cokole i szerokiej podstawie o uskokowo ukształtowanych krawędziach. Na szczycie pełnoplastyczna, ciemna figura orła z głową zwróconą w bok. Przy nasadzie figury wstęga w barwach narodowych, będąca współczesnym elementem dekoracyjnym. Na froncie trzonu obelisku reliefowy krzyż łaciński o chropowatej, nieregularnej fakturze, poniżej wieniec ze skrzyżowanymi końcami wstęgi. W dolnej partii trzy niewielkie reliefowe krzyże na wspólnej poziomej podstawie. Płaszczyzny monumentu jednolicie pokryte jasnoszarą powłoką. W licu cokołu prostokątne, profilowane pole, z osadzoną wewnątrz czarną tablicą inskrypcyjną, przytwierdzoną czterema widocznymi metalowymi mocowaniami. Wokół założenia nawierzchnia z kostki brukowej oraz niskie ogrodzenie z ceglanych słupków i metalowych przęseł. Inskrypcja tablicy (wersaliki; ukośniki oznaczają końce wierszy): „POLEGŁYM / POWSTAŃCOM / NA POLACH / GMINY ROZNISZEW / W / 1863 R. / CZEŚĆ ICH PAMIĘCI”. Nie stwierdzono czytelnej sygnatury wykonawcy na dostarczonych fotografiach. Z archiwalnych zdjęć wiadomo, że tablica jest wtórnie montowana. Wcześniej na pomniku znajdowała się inna tablica. Orzeł zamontowany wtórnie. 

Pomnik upamiętnia powstańców poległych w 1863 r. na polach gminy Rozniszew, o czym świadczy napis na tablicy. Data 1863 odnosi się do upamiętnionych wydarzeń związanych z powstaniem styczniowym, nie do daty wzniesienia monumentu. Czas fundacji, autor projektu i wykonawca nie zostali ustaleni na podstawie przedstawionej dokumentacji.
Obecnie pomnik tworzy urządzone miejsce pamięci. Widoczne na zdjęciach są elementy późniejszego zagospodarowania, m.in. brukowana nawierzchnia, ogrodzenie z ceglanymi słupkami i metalowymi przęsłami oraz wstęga w barwach narodowych. Chronologia tych przekształceń i historia prac konserwatorskich nie są udokumentowane. Z archiwalnych zdjęć wiadomo, że tablica jest wtórnie montowana. Wcześniej na pomniku znajdowała się inna tablica. Orzeł zamontowany wtórnie.

Stan zachowania oraz postulaty

Stan zachowania na podstawie fotografii: bryła monumentu i zasadnicze elementy dekoracji zachowane. Na szarej powłoce liczne spękania włosowate oraz lokalne dłuższe rysy, szczególnie widoczne na tylnej i bocznej płaszczyźnie obelisku oraz w strefach jego podstawy. Miejscowe zabrudzenia, zacieki, szare i zielonkawe naloty, ślady osadzania się zanieczyszczeń; nierównomierna faktura i miejscowe osłabienie warstw powierzchniowych. Na podstawie występują ciemne zabrudzenia i porosty. Tablica inskrypcyjna czytelna, mocowania widoczne. Bez oględzin nie można rozstrzygnąć, czy rysy dotyczą wyłącznie powłoki, czy także podłoża. Postulaty: oględziny konserwatorskie, opracowanie programu ewentualnego oczyszczenia oraz naprawy spękanych wypraw i powłok metodami odpowiednimi do rozpoznanej technologii. 

Ważna różnica: w dokumentacji archiwalnej z 1987 r. pomnik nie ma orła na zwieńczeniu, natomiast współcześnie jest nim zwieńczony. Dalszej weryfikacji wymaga data wykonania i zamocowania obecnej figury oraz chronologia odnowień monumentu. Mogiła upamiętnia wydarzenia roku 1863, a jej dzisiejszy wystrój nie może być utożsamiany w całości z pierwotnym stanem.

8.7. Stanisława Romanowska

Materiał i technika: kamień, prawdopodobnie piaskowiec; metal; obróbka kamieniarska, rytowanie inskrypcji, odlew figury Ukrzyżowanego. Datowanie: zapewne 2. poł. XX w.; datowanie wstępne. Styl: forma tradycyjna, o cechach neobarokizujących. Wymiary z karty (orientacyjne): wys. z krzyżem ok. 2,2 m; szer. steli ok. 1,1–1,4 m; szer. z czarami ok. 1,7–2,1 m. Nagrobek wolnostojący w formie szerokiej steli o prostokątnym korpusie, zwieńczonej profilowanym, falistym szczytem i wysokim krzyżem łacińskim. Ramiona i trzon krzyża o walcowatym przekroju; na licu metalowa figura Chrystusa Ukrzyżowanego. Krzyż osadzony na wielostopniowej podstawie. Szczyt steli płynnie przechodzi w symetryczne, łukowo profilowane spływy boczne; lico gładzone, z rytymi napisami i niewielkim krzyżykiem nad inskrypcją. Boki korpusu opracowane poziomymi żłobieniami i równoległymi nacięciami. Po obu stronach steli umieszczono kamienne czary na krótkich, profilowanych trzonach, ustawione na wspólnej podstawie. Przed licem pomnika znajduje się kamienna płyta o nieregularnym górnym zarysie z napisem odnoszącym się do grobu rodzinnego.
Inskrypcja (ukośnik oznacza koniec wiersza): „Ś. P. / STANISŁAWA / ROMANOWSKA / ŻYŁA LAT 67 / ZM. DN. 6 III 1958 R. / PROSI O ZDROWAŚ MARIA”. Na płycie ustawionej przed stelą: „GRÓB / RODZINY / [ROMANOWSKICH. Na fotografiach nie stwierdzono czytelnej sygnatury kamieniarza. Nagrobek upamiętnia Stanisławę Romanowską, zmarłą według inskrypcji w wieku 67 lat, Przy braku źródeł archiwalnych nie można określić daty wykonania obecnej steli; forma nagrobka i zachowane napisy pozwalają na ostrożne przypuszczenie, że powstał w drugiej połowie XX w.

Stan zachowania oraz postulaty

Stan zachowania oceniony na podstawie fotografii jako dobry. Na licu steli widoczne nierównomierne przebarwienia i zabrudzenia, miejscowe ślady procesów biologicznych oraz powierzchniowe zatarcie części inskrypcji. W partii kamiennego zwieńczenia występują zabrudzenia na poziomych uskokach. Metalowa figura Chrystusa zachowana, z ciemną patyną; stan jej mocowania nie może być ustalony ze zdjęć. Widoczne kamienne misy boczne są zachowane, z zabrudzeniami i nawarstwieniami. Na przedniej płycie rodzinnej krawędzie są nieregularne, a część napisu przesłaniają elementy roślinne i ciemna tablica. Postulaty: delikatne oczyszczenie metodami dobranymi po próbach; przegląd stanu połączenia figury metalowej z krzyżem.

8.8. Tadeusz Brodowicz

Materiał i technika: kamień (prawdopodobnie piaskowiec), metal; obróbka kamieniarska, rytowanie inskrypcji, metaloplastyka. Datowanie: po 1961 r., zapewne 2. poł. XX w. (datowanie orientacyjne). Styl: forma historyzująca, uproszczona; kamieniarstwo sepulkralne. Wymiary z karty (orientacyjne): wys. z krzyżem ok. 2,3 m; szer. z urnami ok. 1,5–1,9 m; dł. mogiły ok. 2,2–2,7 m. Nagrobek kamienny w formie stojącej steli o szerokim korpusie i profilowanym, łukowo wyciętym zwieńczeniu, połączonej z wysokim krzyżem łacińskim. Krzyż o walcowatych ramionach i trzonie, z metalową figurą Ukrzyżowanego. Stela o mocno wysuniętych, profilowanych bokach i karbowanej fakturze powierzchni bocznych. Na licu ryty krzyżyk i monogram „ŚP”, poniżej centralnie rozmieszczona inskrypcja. Całość posadowiona na wielostopniowej podstawie; po bokach steli kamienne urny o szerokich, kolistych czarach, osadzone na profilowanych trzonach. Przed pomnikiem wydłużona prostokątna mogiła ujęta kamiennym obramieniem.
Inskrypcja (odczyt z fotografii): „ŚP / TADEUSZ / BRODOWICZ / ŻYŁ LAT 23 / ZGINĄŁ ŚMIERCIĄ TRAGICZNĄ / DN 13 VIII 1961 R. / PROSI O ZDROWAŚ MARIA”. Poniżej tekst poetycki w kilku wierszach, częściowo nieczytelny: WOLAŁEŚ UMRZEĆ W PORANNEJ MŁODOŚCI I LEŻEC W TEJ ZIMNEJ ZIEMI NIŻ ŻYĆ W SZCZĘŚCIU I RADOŚCI BEZ UKOCHANEJ TERENII”. Nagrobek upamiętnia Tadeusza Brodowicza, który według inskrypcji zginął śmiercią tragiczną w wieku 23 lat, prawdopodobnie 13 sierpnia 1961 r. Forma pomnika wskazuje na jego wykonanie najwcześniej po tej dacie; nie ustalono dokładnego czasu fundacji ani wykonawcy. Inskrypcja zawiera prośbę o modlitwę oraz słabo widoczny wiersz pamięci.

Stan zachowania oraz postulaty

Stan zachowania DOBRY: zasadnicza forma steli, krzyża, metalowej figury Chrystusa i obu urn zachowana. Na kamieniu widoczne zabrudzenia, ciemne przebarwienia i miejscowe naloty biologiczne, szczególnie u podstawy i na stronie tylnej. W miejscach połączenia elementów oraz na profilach widoczne ślady wietrzenia powierzchni. Górne napisy są w większości czytelne, natomiast dolny tekst poetycki pozostaje niewidoczne. Mogiła porośnięta wysokimi trawami i inną roślinnością. Ocena stabilności: Stela nagrobka spękana w tylnej części przechyla się do tyłu. Poważne ryzyko upadku. Postulaty: uporządkowanie roślinności; rozpoznanie materiału i przyczyn przebarwień; konserwatorsko oczyszczenie powierzchni; kontrola spoin, stabilności krzyża, urn i mocowania metalowej figury.

8.9. Władysław Mazur

Materiał i technika: kamień (prawdopodobnie piaskowiec), metal; obróbka kamieniarska, kucie i rytowanie napisów, odlew figury Ukrzyżowanego. Datowanie: po 1955 r. (datowanie wstępne). Styl: forma tradycyjna, o cechach neobarokowych. Wymiary z karty (orientacyjne): wys. z krzyżem ok. 2,1–2,7 m; szer. steli ok. 1,0–1,4 m; dł. obramienia ok. 2,0–2,5 m. Nagrobek wolnostojący na prostokątnym polu grobowym, z kamiennym obramieniem. Część główną tworzy szeroka stela inskrypcyjna osadzona na niskim, stopniowanym cokole. Górny zarys steli łukowy, z symetrycznymi spływami bocznymi przechodzącymi w zwinięte woluty. Na osi, ponad stelą, wysoki kamienny krzyż łaciński o prostych ramionach, z ciemną metalową figurą Chrystusa Ukrzyżowanego na licu. Pośrodku górnej partii steli mały ryty krzyż oraz litery „ŚP”. Poniżej napis wykonany pismem wgłębnym, rozmieszczony w kilku wierszach. U dołu lica płaskorzeźbiony motyw stylizowanej girlandy roślinnej, symetrycznie rozpostartej wzdłuż dolnej krawędzi. Na polu grobowym białe kruszywo i roślinność.
Inskrypcja (ukośniki oznaczają końce wierszy): „ŚP / WŁADYSŁAW MAZUR / ŻYŁ LAT 56 ZM. 1 II 1955 / PROSI O ZDROWAŚ MARJA”. Nagrobek upamiętnia Władysława Mazura, zmarłego – według widocznej daty na inskrypcji – w 1955 r., w wieku 56 lat. Forma zachowanego pomnika i inskrypcja pozwalają na ostrożne datowanie jego powstania na okres po 1955 r. Dokładna data wykonania nie jest ustalona. Nie podano źródeł dotyczących okoliczności fundacji ani nazwiska wykonawcy.

Stan zachowania oraz postulaty

Stan zachowania dobry. Powierzchnia kamienia zabrudzona i nierównomiernie przebarwiona; widoczne punktowe nawarstwienia biologiczne oraz miejscowe zatarcie rytu inskrypcji. Na dolnej partii steli i przy podstawie występują ślady zawilgocenia oraz nawarstwienia powierzchniowe. Profilowane woluty i dekoracja roślinna są w zasadniczej formie czytelne. Figura Chrystusa zachowana, z ciemną powierzchnią; stan mocowania dobry. U podnóża Postulaty: po próbach dobrać nieinwazyjną metodę oczyszczania powierzchni i ograniczenia nalotów biologicznych.

8.10. Andrzej i Marta Górscy

Materiał i technika: kamień, prawdopodobnie piaskowiec; metal; obróbka kamieniarska, rytowanie liter, odlew figury Chrystusa. Datowanie: po 1932 r., zapewne lata 30. XX w.. Styl: forma eklektyczna, z elementami neogotycyzującymi. Wymiary z karty (orientacyjne): wys. z krzyżem ok. 2,4 m; szer. steli ok. 0,75–1,0 m; gł. podstawy ok. 0,45–0,7 m. Nagrobek wolnostojący o formie architektonicznej, osadzony na prostokątnej, uskokowej podstawie. Wysoka stela o prostokątnym korpusie i trójkątnym naczółku, którego ukośne krawędzie podkreślono wydatnym, profilowanym gzymsem. Boki frontowej płyciny inskrypcyjnej ujęte profilowaniem z narożnymi, łukowo wygiętymi zakończeniami. Płycina prostokątna, o rytowanych, majuskułowych napisach. Na osi zwieńczenia umieszczony wysoki, masywny krzyż łaciński z niewielką metalową postacią ukrzyżowanego Chrystusa. Partie boczne zdobione drobną fakturą kamieniarską. Tylna powierzchnia steli niemal gładka, bez inskrypcji.
Napisy na licu (ukośnik = koniec wiersza, miejsca zniszczone w nawiasach kwadratowych): „Ś. P. / ANDRZEJ / GÓRSKI / ŻYŁ LAT ?2 / ZM. DN. 13 III 1932 R / Ś. P. / MARTA GÓRSKA / ŻYŁA LAT 24, ZM. DN. 25.VII.1932 R.”. W inskrypcji Andrzeja fragment nazwiska oraz części daty śmierci są wykruszone; w górnym fragmencie płyciny uszkodzona jest także dekoracja lub inskrypcja pierwotna. Ś. P. JAN GÓRSKI / ŻYŁ LAT  21 / ZM. DN. 27 XII 1910 R. Niegdyś musiała istnieć fotografia w formie medalionu umiejscowiona po środku steli.  Obecnie w tym miejscu wybita dziura. Widoczna dziura w pomniku ma charakterystyczny kształt otworów powodowanych uderzeniem amunicji broni palnej. Nagrobek upamiętnia Andrzeja Górskiego, który według zachowanego napisu zmarł w 1932 r. w wieku prawdopodobnie 2 lat, oraz Martę Górską, zmarłą 25 lipca 1932 r. w wieku 24 lat. Obecna inskrypcja  upamiętniająca Jana Górskiego zm. W 1910 w wieku 10 lat. Data wykonania nagrobka nie została udokumentowana; na podstawie dat umieszczonych na inskrypcji można określić, że powstał nie wcześniej niż w 1932 r. Forma przemawia za datowaniem na okres międzywojenny, prawdopodobnie lata 30. XX w. Brak fotografii w formie medalionu nagrobnego prawdopodobnie spowodowany jest zniszczeniem jej przez intencjonalne strzelenie bronią palna. Pokrywałoby się to z okresem II Wojny Światowej. Z archiwalnych fotografii z lat 80. XX wieku wynika, że wówczas fotografii już nie było.

Stan zachowania oraz postulaty

Stan zachowania oceniony ze zdjęć jako średni, z poważnymi uszkodzeniami frontowej części. Widoczne liczne ubytki i wykruszenia, zwłaszcza w obrębie szczytu, głowicy płyciny i górnych partii inskrypcji. Wierzchnia warstwa kamienia jest nierównomiernie zwietrzała i miejscami odspojona lub zatarta. Część liter ma utraconą czytelność. Na powierzchni obecne zabrudzenia, zacieki, plamy oraz miejscowe nawarstwienia biologiczne; w strefie poziomych powierzchni i gzymsów zanieczyszczenia są wyraźniejsze. Krzyż i metalowa figura zachowane, bez możliwości oceny stabilności mocowania na podstawie fotografii. Na stronie tylnej powierzchni występują przebarwienia i nierównomierne zabrudzenia.
Postulaty: oględziny konserwatorskie materiału i spękań, ocena stabilności zwieńczenia oraz mocowania metalowej figury; wykonanie prób oczyszczania i ewentualnego ograniczenia nawarstwień biologicznych; zabezpieczenie osłabionych i wykruszających się partii przed dalszą degradacją.

8.11. Edward Mazur

Materiał i technika: kamień (prawdopodobnie piaskowiec), metal; obróbka kamieniarska, rytowanie napisów, odlew figury Ukrzyżowanego. Datowanie: po 11 I 1958 r. (datowanie wstępne). Styl: forma tradycyjna, o cechach historyzujących. Wymiary z karty (orientacyjne): wys. z krzyżem ok. 2 m; szer. steli ok. 1,0–1,3 m; dł. obramienia ok. 2,1–2,6 m. Nagrobek wolnostojący z prostokątnym, kamiennym obramieniem mogiły ziemnej. W części wezgłownej ustawiona stela inskrypcyjna na niskiej podstawie. Dolna partia steli szeroka, o krawędziach profilowanych, z bocznymi spływami zwieńczonymi symetrycznymi wolutami. Ponad nimi wznosi się zwężający ku górze trzon, przechodzący w krzyż łaciński z metalową figurą Ukrzyżowanego. Na licu wyryty mały krzyż i litery „ŚP”, poniżej rytowana inskrypcja. U dołu reliefowe gałązki o liściach lancetowatych, rozchodzące się od osi kompozycji. Przed stelą prostokątne pole kwiatowe; na narożach u stóp mogiły kamienne kule, przy steli po bokach naczynia na kwiaty. Inskrypcja (odczyt ze zdjęcia): „ŚP / EDWARD MAZUR / UR. 15.V.1921 R. / ZM. 11.I.1958 R. / POKÓJ JEGO DUSZY”. Nie stwierdzono sygnatury wykonawcy.

Stan zachowania oraz postulaty

Stan zachowania oceniony jako dobry. Widoczne miejscowe zabrudzenia i przebarwienia powierzchni, niejednorodna patyna, punktowe naloty na kamieniu oraz wyeksponowanie detalu na działanie czynników atmosferycznych. W obrębie mogiły obecna roślinność niska, bez wyraźnego zagrożenia dla widocznych partii pomnika.
Postulaty: ostrożne oczyszczenie powierzchni po rozpoznaniu materiału i próbnych zabiegach; okresowa pielęgnacja otoczenia.

8.12. Jan i Karolina Podlascy

Materiał i technika: beton o wyraźnie ziarnistej strukturze, rycie i barwienie liter. Datowanie: 1. poł. XX w. (datowanie orientacyjne). Styl: forma tradycyjna, z detalem historyzującym. Wymiary z karty (orientacyjne): wys. steli ok. 1,7–2,2 m; szer. cokołu ok. 0,7–0,95 m; gł. ok. 0,45–0,7 m. Stela nagrobna o wydłużonym, prostopadłościennym korpusie, ustawiona na masywnym cokole z rozszerzoną partią dolną. Lico opracowane w formie płyciny o profilowanym obramieniu i uskokowym, łukowo wyciętym zwieńczeniu. Ponad inskrypcją krzyż łaciński i litery „ŚP” ujęte symetrycznymi gałązkami roślinnymi. Napisy ryte, podkreślone ciemnym wypełnieniem; imiona i nazwiska wyróżniono większym liternictwem. Na bocznej ścianie cokołu inskrypcja modlitewna, ujęta stylizowanymi gałązkami. Inskrypcja na licu (z zachowaniem podziału wierszy): „ŚP / JAN / PODLASKI / ŻYŁ LAT 64 / ZM. DN. 11 KWI. 1900 R. / KAROLINA / STANIROWSKICH / PODLASKA / ŻYŁA LAT 77 / ZM. DN. 24 GRUD. 1930”. Na boku cokołu: „POKÓJ / ICH / DUSZY”.

Stan zachowania oraz postulaty

Stan zachowania oceniany na podstawie fotografii jako dobry. Zasadnicza bryła i reliefowe obramienie inskrypcji zachowane. Powierzchnia silnie ziarnista, miejscami z przebarwieniami, nalotami i zabrudzeniami, szczególnie u podstawy. Na bocznej partii widoczna miejscowa kolonizacja biologiczna. Inskrypcje pozostają w większości czytelne, z miejscowym osłabieniem ciemnego wypełnienia liter. Na zdjęciach nie stwierdza się wyraźnej utraty większych elementów; stabilność konstrukcji wymaga oceny w terenie.
Postulaty: dokumentacja stanu i ocena stabilności pomnika; identyfikacja materiału; ostrożne usunięcie zabrudzeń i nalotów metodami dobranymi do podłoża; kontrola zawilgocenia przy cokole oraz zabezpieczenie czytelności inskrypcji po konsultacji konserwatorskiej.

8.13. Józef Guzowski

Materiał i technika: kamień, prawdopodobnie piaskowiec; obróbka kamieniarska, relief, rycie liter. Datowanie: połowa XIX w. (data zgonu wymaga potwierdzenia). Styl: tradycyjne kamieniarstwo sepulkralne; cechy klasycyzujące. Wymiary z karty (orientacyjne): wys. zachowanej steli ok. 0,9–1 m; szer. ok. 0,6–0,9 m; grub. ok. 0,15–0,30 m. Kamienna stela nagrobna o opracowanym dekoracyjnie licu. W górnej partii widoczny motyw zwieszonej, dwupasmowej draperii tworzącej festony, podwieszonej w trzech punktach, ze zwisającymi na bokach końcówkami przypominającymi chwosty. Niżej rozbudowana inskrypcja, zestawiona z liter antykwowych i kursywnych; imię i nazwisko zmarłego wyróżnione większym pismem. Na krawędziach i w dolnej partii widoczne ślady zużycia i zabrudzeń. Fotografia nie obejmuje w całości zwieńczenia i posadowienia obiektu.
Napis – „Tu spoczywają zwłoki / Ś. P. Józefa / GUZOWSKIEGO / zmarłego d. 25 sierpnia 1855 / w 80 roku życia / pogrążona żalem żona /z  wdzięcznemi z dziećmi / cieniom drogiego męża i ojca / tę pamiątkę fundują / i proszą przechodnia o / westchnienie”.  Nagrobek upamiętnia Józefa Guzowskiego, zmarłego według inskrypcji 25 sierpnia w XIX w., w wieku 80 lat. Zabytek należy datować orientacyjnie na połowę XIX w.; data wzniesienia pomnika nie jest źródłowo potwierdzona. Epitafium wskazuje na fundację pamiątki przez pogrążoną w żalu rodzinę zmarłego – Teresę z Więczkowskich Guzowską oraz dzieci małżonków Guzowskich. Najstarszy nagrobek w obrębie cmentarza parafialnego. Nie ustalono pierwotnego wykonawcy ani historii ewentualnych prac konserwatorskich. Pomnik wtórnie przeniesiony przed front Krypty Rodziny Więczkowskich, brak wiedzy czy przeniesiono również szczątki. Pomnik przeniesiony po 1987 roku.

Stan zachowania oraz postulaty

Powierzchnia kamienia nierównomiernie zabrudzona, z widocznym osłabieniem ostrości części liter i dekoracji. Lokalnie występują przebarwienia i naloty, szczególnie przy dolnej krawędzi, oraz drobne ubytki i spękania w partii rzeźbionej. Dolne partie inskrypcji są miejscami słabiej czytelne. Postulaty: kontrola spękań; ewentualne delikatne oczyszczenie, zlecenie prac konserwatorskich i restauratorskich, uwidocznienie napisów. 

Brak dodatkowych ujęć ogólnych i danych potwierdzających datę fundacji. W archiwalnej karcie cmentarza z 1987 r. nagrobek wskazano jako najstarszy; obecnie znajduje się obok krypty rodziny Więczkowskich. Obecny nagrobek ustawiono wtórnie w pobliżu grobowca Więczkowskich.

8.14. Teresa z Więczkowskich Guzowska

Materiał i technika: materiał mineralny (kamień lub sztuczny kamień – do identyfikacji); ciemna tablica inskrypcyjna, prawdopodobnie metalowa; obróbka kamieniarska, liternictwo reliefowe. Datowanie: nieustalone. Styl: historyzm; forma uproszczona (wstępnie). Wymiary z karty (orientacyjne): wys. zachowanego cokołu ok. 0,8–1 m; szer. ok. 0,8–1,1 m; gł. ok. 0,5–0,8 m. Nagrobek w formie masywnego, prostopadłościennego cokołu o szerokim, wysuniętym zwieńczeniu, nakrytym czterospadowo opracowaną płytą. Na licu umieszczona ciemna tablica inskrypcyjna o prostokątnym zarysie, z profilowanym obramieniem i ozdobnie podciętymi narożami. Napis w układzie osiowym, wykonany literami wypukłymi różnej wielkości; dominującym elementem jest nazwisko GUZOWSKA. Powierzchnia korpusu szara, z widocznym zwietrzeniem i przebarwieniami.
Napis na tablicy: „Ś. P. / TERESA Z WIĘCZKOWSKICH / GUZOWSKA / PRZEŻYWSZY LAT 93 / + d. 5 LUTEGO 187… (NIECZYTELNE). Nagrobek poświęcony Teresie z Więczkowskich Guzowskiej. Data jego wykonania, twórca, fundator oraz pierwotne usytuowanie w obrębie cmentarza nie zostały ustalone. Nagrobek po 1987 roku został przeniesiony z pierwotnego miejsca przed front krypty rodziny Więczkowskich. Nie ma informacji, czy przeniesiono również szczątki. Teresa Guzowska była siostrą i jedną ze spadkobierczyń właściciela dóbr ziemskich Rozniszew Józefa Więczkowskiego

Stan zachowania oraz postulaty

Ocena stanu zachowania na średni. Widoczne są zabrudzenia, ciemne przebarwienia i naloty na powierzchni korpusu, miejscowe ślady biologicznego porastania oraz zabrudzenia w okolicy styku tablicy i kamienia. Główne partie inskrypcji zachowały czytelność; jej dolny fragment zasłania cień i roślinność Postulaty: potwierdzenie rodzaju materiału i stanu mocowania tablicy; ostrożne oczyszczenie powierzchni po rozpoznaniu technologii; ustalenie pierwotnej lokalizacji w drodze kwerendy i wywiadu terenowego, konserwacja i restauracja metalowej tablicy.

Uwagi i niepewności źródłowe: Obiekt znajduje się obecnie w innym miejscu cmentarza niż pierwotnie. Wskazane jest odnotowanie obu lokalizacji po ustaleniu lokalizacji historycznej. Potwierdzenia wymaga też dolna część inskrypcji oraz dokładny rodzaj materiałów.

Nagrobek umieszczony jest dziś w miejscu wtórnym. Archiwalne ujęcie z 1987 r. wskazuje na odmienne otoczenie i pozwala dokumentować historyczny etap jego ekspozycji. Nie ustalono daty i okoliczności przeniesienia ani pierwotnego położenia grobu.

8.15. Inne miejsca pamięci: mogiły żołnierskie przy wejściu

Przy wejściu do cmentarza znajdują się mogiły związane z historią walk na ziemi kozienickiej. Archiwalna karta z 1987 r. wymienia mogiłę żołnierzy poległych w powstaniu 1863 r. i grób Adama Wieczorka poległego na wojnie w 1916 r. [1]. Odrębne opracowanie internetowe dokumentuje również zbiorową mogiłę żołnierzy poległych w walkach w 1914 r., upamiętniającą żołnierzy Legionów Polskich oraz armii austriackiej i rosyjskiej [14].

Mogiły wojenne i powstańcze mają szczególną wartość historyczną i pamięciową.

9. Grobowiec rodziny Więczkowskich i rozpoznanie z 2025 roku

9.1. Forma i znaczenie rodzinnego założenia

Grobowiec Więczkowskich obejmuje widoczny pomnik nadziemny oraz związane z nim trwale elementy podziemnej konstrukcji grobowej. Oba człony stanowią jeden zespół architektoniczno-sepulkralny związany z gruntem. Pomnik o klasycyzującym wyrazie usytuowano na szerokiej podstawie z ceglanym rdzeniem i kamienną okładziną. Frontalna tablica upamiętnia Józefa Więczkowskiego, Annę ze Szczkowskich Więczkowską Mirecką i Elżbietę ze Stypułkowskich Szczkowską. Z przywołanego przez Komitet pomiaru wynika, że sam pomnik bez metalowego krzyża ma 221 cm wysokości [3, 6].

Józef Więczkowski (zmarły w 1865 r.), właściciel rozniszewskich dóbr i ziemianin, należał do najważniejszych miejscowych dobroczyńców XIX wieku. Wraz z Anną ze Szczkowskich wspierał przedsięwzięcia religijne, oświatowe i dobroczynne, w tym realizację nowej świątyni parafialnej. Elżbieta ze Stypułkowskich Szczkowska była matką Anny. Z rodziną związani są również Teresa z Więczkowskich Guzowska i Józef Guzowski, choć ich nagrobki ustawione dziś bezpośrednio przy grobowcu były przenoszone [3, 6].

Stan obiektu wskazuje na poważne zniszczenia i naprawy wtórne. W oględzinach zachowanych partii można rozróżnić elementy kamieniarskie oraz ceglane i metalowe, co ma znaczenie dla diagnostyki nośności. W zakresie relacji między częścią nadziemną i podziemną niezbędna jest całościowa analiza konstrukcyjna, a nie traktowanie odsłoniętych fragmentów krypty jako osobnego zabytku.

9.2. Prace porządkowo-inwentaryzacyjne 12–13 września 2025 r.

W dniach 12–13 września 2025 r. Komitet przeprowadził działania przy obiekcie po uzyskaniu pozytywnej opinii konserwatorskiej i za zgodą dysponenta cmentarza. Sprawozdanie z tych prac przygotowali Damian Herbowicz, Paulina Karpińska, Patrycja Domasik i Jakub Lipka [3]. Istotnym celem było rozpoznanie stanu zachowania podziemia i związanego z nim systemu podparcia nadziemnego pomnika.

W odkrywkach ujawniono znaczną ilość zasypiska ziemno-gruzowego, fragmenty murów wykonanych z czerwonej cegły na zaprawie wapiennej, odcinek sklepienia łukowego, relikty piaskowcowych elementów podporowych, pozostałości posadzki z płyt piaskowca oraz mocno skorodowane metalowe elementy pełniące funkcje konstrukcyjne. Dokumentacja wskazuje na znaczne rozpoznanie zniszczenia dawnej komory, w tym zanik ciągłości części sklepień i ścian, a także wtórne przekształcenia stref wejściowych [3].

Przy odsłanianiu fragmentów konstrukcji ujawniono pozostałości pochówku i drewnianej trumny; nie ustalono tożsamości osoby zmarłej. Część informacji o pierwotnym wyposażeniu grobowca i dewastacji podczas II wojny światowej ma charakter ustnych przekazów mieszkańców, których nie można traktować jako bezpośredniego dowodu historycznego. Po zakończeniu niezbędnych obserwacji wykonane odkrywki zabezpieczono i zasypano, unikając pozostawienia niekontrolowanego dostępu do niestabilnych przestrzeni.

W świetle zarejestrowanego stanu najważniejszym problemem jest potencjalna utrata nośności podpór pod pomnikiem. Nie można prowadzić prac ziemnych ani dokonywać przemieszczenia ciężkich fragmentów bez nadzoru konserwatorskiego i oceny konstruktora dysponującego doświadczeniem przy historycznej substancji murowanej.

10. Badania georadarowe w 2026 roku: metodyka i interpretacja

10.1. Przedmiot i zakres badań

W dniu 18 września 2026 r. mgr Wiesław Małkowski (CAD-ART Małkowski) przeprowadził nieinwazyjne badania elektromagnetyczne metodą georadarową przy grobowcu Więczkowskich. Wyniki przedstawił w 26-stronicowym „Sprawozdaniu z badań nieinwazyjnych – metoda elektromagnetyczna, georadar 400/800 MHz. Cmentarz w Rozniszewie. Teren przy zabytkowym grobowcu rodziny Więczkowskich” (wrzesień 2026). Dokument jest reprodukowany w całości na końcu niniejszego opracowania [5].

Pomiary przeprowadzono na obszarze około 70 m² w otoczeniu pomnika, wykorzystując zestaw Impulse Radar CrossOver 4080 o częstotliwościach 400 i 800 MHz. Gęsta siatka profili pomiarowych umożliwiła analizę rozkładu amplitudy odbić fal w formie przekrojów i obrazów poziomych. Rejestrację powiązano z pomiarami geodezyjnymi GNSS RTK HiTarget V30 w układzie PUWG 2000 strefa 7 (EPSG:2178), z wysokościami w PL-EVRF2007-NH. Rozdzielczość poboru danych opisano jako 25 × 2 cm. Warunki pogodowe określono jako suche i stabilne [5].

Antena 800 MHz służyła szczegółowemu rozpoznaniu strefy płytszej do około 1,5 m poniżej powierzchni terenu, antena 400 MHz umożliwiła prospekcję głębszą, w zastanych warunkach do około 3,0 m. Analizowane poziomy obejmowały między innymi głębokości 0,2, 0,4, 0,6, 0,7, 0,9, 1,0, 1,1, 1,2, 1,3, 1,5, 1,8, 2,0, 2,1, 2,3, 2,6, 2,7 oraz 3,0 m p.p.t. [5].

10.2. Opracowanie danych i ograniczenia interpretacji

Dane zostały przetworzone przez korektę czasu zerowego, filtrowanie pasmowe, usunięcie tła, wzmocnienie sygnału oraz procedury migracji i przekształcenia Hilberta. Przedstawione w raporcie obrazy są wizualizacją kontrastów właściwości elektromagnetycznych podłoża, a nie bezpośrednimi fotografiami murów czy pustek. Same anomalie mogą powstawać wskutek obecności fundamentów, reliktów ceglanych, kamieni, zasypisk, spękań, jam grobowych, zróżnicowanych warstw naturalnych lub współczesnych ingerencji.

Użyteczność wyników polega na wskazaniu miejsc wymagających szczególnej ostrożności i ewentualnej weryfikacji, a nie na automatycznym rozstrzygnięciu lokalizacji wszystkich trumien czy istnienia kolejnych krypt. Georadar nie umożliwia identyfikacji personalnej szczątków ani datowania materiałów bez badań uzupełniających.

10.3. Wyniki anteny 800 MHz – strefa płytka i średnia

Na głębokościach 0,2–0,4 m zarejestrowano liczne rozproszone odbicia związane przede wszystkim z niejednorodnością strefy przypowierzchniowej. Ich obraz jest spójny z obecnością gruntu przemieszczonego, drobnych kamieni, gruzu i pozostałości dawnych elementów zagospodarowania. Wraz ze wzrostem głębokości część zaburzeń zanika i wyodrębniają się lepiej zorganizowane skupiska [5, s. 10–12].

W przedziale 0,6–0,7 m stwierdzono anomalie o przebiegu liniowym, w tym czytelne pasma w otoczeniu grobowca, oraz zwarte strefy wzmocnienia amplitudy w części wschodniej i południowo-wschodniej. Mogą one odpowiadać elementom konstrukcyjnym, zmianom zagęszczenia ośrodka lub skupiskom materiału antropogenicznego. Ich związek z konkretnymi ścianami pozostaje hipotezą [5, s. 12–13].

Najbardziej diagnostyczny obraz płytszej prospekcji występuje w strefie około 0,9–1,2 m. Zarejestrowano pasmo o geometrycznym, miejscami prostoliniowym przebiegu oraz wyraźne granice anomalii po wschodniej i południowo-wschodniej stronie zabytku. Układ ten może być zgodny z zewnętrznym przebiegiem murów krypty, elementami fundamentu lub częściami dawnego obrysu komory wykraczającej poza dzisiejszy pomnik. Interpretacja wymaga porównania z ujawnionymi w 2025 r. reliktami [5, s. 13–15].

W strefie 1,3–1,5 m dominują utrzymujące się grupy anomalii po stronie wschodniej, wskazujące na bardziej rozległe struktury pod powierzchnią. Wartość tych wskazań polega na możliwości modelowania dalszych badań i oceny bezpieczeństwa konstrukcji, a nie na pewnym rozpoznaniu typu obiektu [5, s. 15–17].

10.4. Wyniki anteny 400 MHz – strefa głęboka

Prospekcja przy użyciu anteny 400 MHz umożliwiła obserwację głębszych poziomów. Na głębokościach około 1,8–2,0 m zarejestrowano rozległe obszary wzmocnień sygnału, szczególnie w strefie wschodniej i północnej względem grobowca. Zarejestrowane formy mogą odpowiadać zasięgowi podziemnych partii architektury, zasypiskom i strefom gruntów o odmiennych właściwościach [5, s. 17–19].

Na poziomach około 2,1–2,3 m rozkład anomalii pozostaje wyraźny, lecz zaczyna ulegać rozczłonkowaniu. W części wschodniej występują duże skupiska, na zachodzie i północnym zachodzie odnotowano inne, bardziej ograniczone obszary. Ich geometryczne powiązanie z konstrukcją nadziemną nie zostało wyjaśnione w sposób rozstrzygający [5, s. 19–20].

W strefie 2,6–2,7 m zarejestrowano już przede wszystkim lokalne koncentracje sygnału, a w zakresie 2,8–3,0 m większość badanego pola wykazuje względnie jednorodne podłoże. Raport interpretuje ten poziom jako granicę skutecznej prospekcji głębokiej, z zaznaczeniem występowania niektórych punktowych odbić [5, s. 20–22].

10.5. Wnioski konserwatorskie z badań GPR

Wyniki georadarowe wzmacniają hipotezę, że podziemny zespół Więczkowskich może wykraczać poza bezpośredni rzut widocznego pomnika. W szczególności strefy anomalii o przebiegu geometrycznym na poziomie 0,9–1,2 m oraz większe skupiska z głębokości około 1,8–2,3 m powinny zostać zestawione z dokumentacją murów i posadzki ujawnionych podczas prac w 2025 r. Nie ma jednak podstaw, by utożsamiać je z pewnością z dodatkowymi, nienaruszonymi komorami grobowymi [5, 6].

Raport rekomenduje zachowanie ostrożności w prowadzeniu prac budowlanych i ziemnych, ograniczenie obciążeń nad obszarem spodziewanych reliktów, obserwację stanu konstrukcji oraz ewentualne, punktowe badania weryfikacyjne po spełnieniu wymogów formalnych. Priorytetem jest bezpieczeństwo nadziemnego monumentu i ochrona potencjalnie zachowanej substancji podziemnej.

Warto także podkreślić, że dokumentacja GPR powstała jako osobne opracowanie specjalistyczne Wiesława Małkowskiego. Jej wnioski przywołano tutaj opisowo; pełna metodyka, mapy, wykresy i dane zawarte są w reprodukowanym aneksie, z zachowaniem oryginalnego układu stron i podpisów [5].

11. Pozostałości dawnej kaplicy, kostnicy lub ossuarium

Na terenie cmentarza zidentyfikowano miejsce po niewielkiej budowli murowanej z czerwonej cegły, tradycyjnie określanej jako dawna kaplica cmentarna lub kostnica. Nie przedstawiono jednak dokumentu fundacyjnego, opisu architektonicznego z okresu użytkowania ani źródła rozstrzygającego pierwotne przeznaczenie. Wobec tego w niniejszym opracowaniu stosuje się określenie „relikty dawnej budowli cmentarnej – hipotetycznej kostnicy lub ossuarium”.

Według wcześniejszych oględzin osoby dokumentującej jeszcze kilka lat temu dostępne były widoczne nad powierzchnią terenu fragmenty ścian wykonanych z czerwonej cegły. Porównanie charakteru tego materiału i sposobu murowania z zachowanymi partiami konstrukcji krypty Więczkowskich prowadzi do roboczej hipotezy wspólnego horyzontu chronologicznego, orientacyjnie około połowy XIX wieku. Bez materiału porównawczego o udokumentowanym pochodzeniu, analiz zapraw i cegły oraz badań archiwalnych nie można jednak uznać datowania za pewne.

Mieszkańcy wskazują, że w podziemnej piwnicy miały znajdować się pozostałości trumien i ludzkie szczątki. Jedną z możliwych funkcji budowli byłoby przechowywanie ciał przed pogrzebem; interpretacja taka jest ostrożnie oceniana jako mniej prawdopodobna. Druga – w ocenie osoby dokumentującej bardziej prawdopodobna, lecz nadal nieweryfikowalna – zakłada przeznaczenie pomieszczenia na ossuarium, do którego mogły trafiać szczątki ze starszego, likwidowanego cmentarza przykościelnego. Brak źródeł wskazujących na historyczne przenosiny kości nie pozwala uznać tej funkcji za udowodnioną.

Stan obecny zasadniczo różni się od dawnych obserwacji. Relikty nadziemne zostały zniwelowane do poziomu terenu, powierzchnię pokryto luźno ułożonymi kamieniami polnymi różnej wielkości, a miejsce oznaczono wysokim drewnianym krzyżem osadzonym w betonowym elemencie posadowienia. Według przekazanej informacji podczas porządkowania nie usuwano celowo ani nie zasypywano podziemnych fragmentów murów, lecz nie zostało to potwierdzone bezpośrednim rozpoznaniem konstrukcji.

Samo ułożenie kamieni można ocenić pozytywnie w zakresie ograniczenia niekontrolowanego dostępu i przypadkowej ingerencji w miejsce o możliwym znaczeniu grobowym. Nie jest to równoznaczne z potwierdzeniem bezpieczeństwa obciążenia dla podziemia, które pozostaje nierozpoznane. Betonowy fundament krzyża może być konserwatorsko negatywny jedynie wtedy, gdy podczas jego wykonania naruszono oryginalne mury albo gdy oddziałuje na nie destrukcyjnie. Bez oględzin posadowienia nie ma podstaw do stwierdzenia takiego uszkodzenia. Należy przede wszystkim wstrzymać niekontrolowane roboty ziemne w tej strefie, zachować dokumentację zmian i rozważyć nieinwazyjną diagnostykę.

12. Ocena wartości zabytkowych i postulaty konserwatorskie

12.1. Wartości historyczne, przestrzenne i dokumentacyjne

Wartość historyczna cmentarza wynika z jego związku z dziejami parafii i miejscowości, przemianami lokalnej społeczności od XIX wieku, materialnym świadectwem dawnych form upamiętniania zmarłych, miejscami pamięci narodowej oraz pozostałościami architektury grobowej. Szczególną wartość dokumentacyjną mają nagrobki ze starymi inskrypcjami, z których można odtwarzać związki rodzinne, zawody, tytuły i daty wydarzeń. Zespół Więczkowskich i Guzowskich wiąże materialne relikty cmentarza z historią miejscowego ziemiaństwa, filantropii i budowy kościoła.

Wartości artystyczne ujawniają się w różnorodności tradycyjnych form steli, dekoracji wolutowych, reliefów roślinnych, kamiennych krzyży oraz kutych elementów metaloplastyki. Równie ważna jest wartość przestrzenna – dokumentująca pierwotne związki pomiędzy miejscami pochówków, dawnym układem alejek, zielenią i formą ogrodzenia. Z tego względu przypadkowe przenoszenie pomników powoduje stratę informacji niezależnie od zachowania ich substancji materialnej.

Z punktu widzenia ochrony konserwatorskiej cmentarz nie powinien być postrzegany wyłącznie jako suma pojedynczych grobów. Jest historyczną całością, w której elementy rozmaitej chronologii nakładają się na siebie. Oprócz widocznych pomników możliwe są niezidentyfikowane pochówki i relikty podziemne, które wymagają szczególnej ostrożności przy robotach budowlanych i pielęgnacji terenu.

12.2. Najważniejsze zagrożenia

Najpilniejszym zagrożeniem rozpoznanym w dokumentacji jest stan konstrukcji krypty Więczkowskich i powiązanego z nią pomnika. Stwierdzona degradacja murów, sklepienia oraz stalowego podparcia może prowadzić do dalszego przemieszczania konstrukcji i utraty substancji zabytkowej. Drugą grupę zagrożeń stanowią procesy niszczenia kamienia: zawilgocenie, zasolenie, korozja biologiczna, ścieranie rytu inskrypcji, ubytki i spękania.

Zagrożenie dla kontekstu historycznego stanowią nieudokumentowane relokacje steli i elementów cokołów, wymiana historycznych obramień oraz zacieranie relacji między nagrobkiem a pochówkiem. W przypadku zabytków metalowych wrażliwe pozostają połączenia elementów kutych, figury Chrystusa i miejsca mocowania krzyży. Obecność rozrastającej się roślinności bezpośrednio przy zabytkach zwiększa ryzyko uszkodzeń mechanicznych i długotrwałego zawilgocenia.

Do ryzyk należy zaliczyć także utratę informacji wskutek niekontrolowanego wyrównywania i utwardzania terenu, co może naruszać ukryte relikty archeologiczne. Szczególnej ostrożności wymagają strefy dawnych budowli oraz miejsca, gdzie georadar ujawnił anomalie podziemne.

12.3. Działania zalecane

Wykonanie specjalistycznej ekspertyzy konstrukcyjnej i konserwatorskiej grobowca Więczkowskich, z uwzględnieniem raportu z prac w 2025 r. oraz map GPR z 2026 r.; opracowanie sposobu pilnego zabezpieczenia stabilności pomnika.

Rozpoznanie i geodezyjne oznaczenie miejsc lokalizacji reliktów dawnej budowli ceglanej oraz stref o podwyższonej wrażliwości na ingerencję w grunt. Przed pracami ziemnymi – uzyskanie wymaganych uzgodnień oraz zastosowanie nadzoru odpowiednich specjalistów.

Podjęcie kwerendy w księgach parafialnych i aktach administracyjnych w celu rozpoznania lokalizacji starszego cmentarza, daty powstania obecnej nekropolii, charakteru hipotetycznego ossuarium oraz przekształceń związanych z relokacją nagrobków Guzowskich.

Zachowanie i konsekwentne aktualizowanie karty ewidencyjnej całego cmentarza i dokumentacji indywidualnej; włączenie do niej archiwalnych skanów, aktualnych planów, zdjęć i wyników badań, z uwzględnieniem prawidłowej kwalifikacji form ochrony.

Zabezpieczenie, konserwacja I restauracja grobowca Więczkowskich po wcześniejszym wykonaniu badan archeologicznych.

13. Wnioski końcowe i zakres dalszych prac

Zebrane materiały potwierdzają znaczenie cmentarza parafialnego w Rozniszewie jako wielowarstwowego świadectwa historii lokalnej, a zarazem wskazują na poważne luki dokumentacyjne wymagające systematycznego uzupełniania. Najstarsze zachowane upamiętnienia wiążą użytkowanie nekropolii co najmniej z połową XIX wieku. Wskazywanie pierwszej połowy XIX stulecia jako początku cmentarza pozostaje zgodne z kartą archiwalną, lecz wymaga weryfikacji źródłowej. Wcześniejsza przestrzeń pochówków przy nieistniejącym kościele św. Urszuli i Towarzyszek pozostaje nierozpoznana lokalizacyjnie.

Archiwalne fotografie z 1987 r. pokazują nekropolię silniej związaną z otaczającym lasem, z licznymi drzewami i alejkami o nieutwardzonej nawierzchni. Współczesna przestrzeń jest znacznie bardziej otwarta, uporządkowana i wypełniona zabudową nagrobną. Wyraźnie dostrzegalne są też zanik dawnych studni, relokacje części najstarszych steli i późniejsze przekształcenia wybranych pomników – w tym dodanie rzeźby orła na monumencie powstańców.

Szczególnym priorytetem jest ochrona grobowca rodziny Więczkowskich. Prace z 2025 r. rozpoznały niebezpieczny stan fragmentów konstrukcji i relikty dawnej komory, a badania georadarowe z 18 września 2026 r. pokazały w otoczeniu anomalie mogące być związane z dalszym zasięgiem architektury podziemnej. Nie są one równoznaczne z odkryciem nowych pewnych krypt, lecz stanowią ważną podstawę do projektowania bezpiecznych badań weryfikacyjnych i działań konserwatorskich.

Powinno się także zachować szczególną ostrożność w strefie pozostałości murowanej budowli określanej jako kostnica lub ossuarium. Interpretacja jej funkcji jest nadal hipotetyczna, a dzisiejsze pokrycie kamieniami i fundament krzyża wymagają oceny w odniesieniu do potencjalnie zachowanych podziemnych reliktów. Dokumentacja niniejsza nie rozstrzyga tych zagadnień, ale wskazuje ich priorytet dla kolejnego etapu prac.

Rezultaty zadania „Zaangażowanie społeczne w ochronę dziedzictwa – inwentaryzacja zabytków cmentarza w Rozniszewie” tworzą zasób źródłowy, który może być wykorzystany przez parafię, gminę, służby konserwatorskie i mieszkańców. Najważniejszym postulatem jest jego dalsze porządkowanie i aktualizacja w oparciu o dokumenty archiwalne, systematyczne pomiary oraz prace specjalistów prowadzone z poszanowaniem miejsca pochówku.

14. Bibliografia i źródła

1. G. Kunczewicz, „Karta cmentarza. Cmentarz grzebalny parafii rzymskokatolickiej w Rozniszewie”, 2 września 1987 r., sześć skanów: formularz, szkice sytuacyjne i fotografie, zasób archiwalny NID (materiał przekazany do opracowania).

2. Komitet Ochrony Zabytków i Dóbr Kultury, „Inwentaryzacja zabytków cmentarza w Rozniszewie”, 25 sierpnia 2026 r., https://komitetochronyzabytkow.pl/inwentaryzacja-zabytkow-cmentarza-w-rozniszewie/ (dostęp 29.10.2026).

3. D. Herbowicz, P. Karpińska, P. Domasik, J. Lipka, „Sprawozdanie z prac porządkowo-inwentaryzacyjnych przy krypcie Więczkowskich w Rozniszewie”, Komitet Ochrony Zabytków i Dóbr Kultury, 23.10.2025, https://komitetochronyzabytkow.pl/sprawozdanie-z-prac-porzadkowo-inwentaryzacyjnych-przy-krypcie-wieczkowskich-w-rozniszewie/.

4. Komitet Ochrony Zabytków i Dóbr Kultury, „Co wykazały badania georadarowe przy grobowcu Więczkowskich w Rozniszewie?”, 18.10.2026, https://komitetochronyzabytkow.pl/co-wykazaly-badania-georadarowe-przy-grobowcu-wieczkowskich-w-rozniszewie/.

5. W. Małkowski, CAD-ART MAŁKOWSKI, „Sprawozdanie z badań nieinwazyjnych – metoda elektromagnetyczna, georadar 400/800 MHz. Cmentarz w Rozniszewie. Teren przy zabytkowym grobowcu rodziny Więczkowskich”, Rozniszew–Warszawa, wrzesień 2026, 26 stron, oryginał przekazany do opracowania.

6. Komitet Ochrony Zabytków i Dóbr Kultury, „Badania georadarowe krypty rodziny Więczkowskich w Rozniszewie”, 18.09.2026, https://komitetochronyzabytkow.pl/badania-georadarowe-krypty-rodziny-wieczkowskich-w-rozniszewie/.

7. Komitet Ochrony Zabytków i Dóbr Kultury, „Spotkanie organizacyjne z osobami, które zgłosiły chęć udziału w naszym projekcie…”, 23.08.2026, https://komitetochronyzabytkow.pl/spotkanie-organizacyjne-z-osobami-ktore-zglosily-chec-udzialu-w-naszym-projekcie-zaangazowanie-spoleczne-w-ochrone-dziedzictwa-inwentaryzacja-zabytkow-cmentarza-w-rozniszewie/.

8. Komitet Ochrony Zabytków i Dóbr Kultury, „Zapoznanie z gminną ewidencją zabytków w Urzędzie Miasta i Gminy Magnuszew”, 25.08.2026, https://komitetochronyzabytkow.pl/zapoznanie-z-gminna-ewidencja-zabytkow-w-urzedzie-miasta-i-gminy-magnuszew/.

9. Komitet Ochrony Zabytków i Dóbr Kultury, „Za nami szkolenie z ochrony zabytków i opieki nad zabytkami w Rozniszewie!”, 16.09.2026, https://komitetochronyzabytkow.pl/za-nami-szkolenie-z-ochrony-zabytkow-i-opieki-nad-zabytkami-w-rozniszewie/.

10. Komitet Ochrony Zabytków i Dóbr Kultury, „Oprócz badań georadarowych… prowadziliśmy również terenową inwentaryzację…”, 20.09.2026, https://komitetochronyzabytkow.pl/oprocz-badan-georadarowych-krypty-rodziny-wieczkowskich-prowadzilismy-rowniez-terenowa-inwentaryzacje-zabytkowych-nagrobkow-znajdujacych-sie-na-cmentarzu-parafialnym-w-rozniszewie/.

11. Urząd Gminy Magnuszew, „Raport o stanie Gminy Magnuszew” (2019), wykaz obiektów zabytkowych, https://umigmagnuszew.bip.org.pl/pliki/ugmagnuszew/gm_magnuszew_raport_2019.pdf.

12. J. Wiśniewski, „Dekanat kozienicki”, Radom 1913, s. 139 i nast.; egzemplarz w Radomskiej Bibliotece Cyfrowej, https://bc.radom.pl/dlibra/publication/1060/edition/1020.

13. „Karty ewidencyjne zabytków ruchomych” nagrobków cmentarza w Rozniszewie (12 kart) oraz dokumentacja nagrobków Józefa Guzowskiego i Teresy z Więczkowskich Guzowskiej, oprac. Damian Herbowicz, 15.10.2026, materiały Komitetu przekazane do sporządzenia raportu.

14. „Rozniszew – mogiła wojenna z 1914 roku”, serwis „Historia i Rekonstrukcje”, 28.12.2011, https://dobroni.pl/artykul/rozniszew–mogila-wojenna-n567995.amp; oraz „Powstańcze mogiły (1863–64 r.). Rozniszew”, https://www.rowery.olsztyn.pl/wiki/miejsca/1863/mazowieckie/rozniszew.

15. Dokumentacja fotograficzna Komitetu Ochrony Zabytków i Dóbr Kultury z prac na cmentarzu, materiały i relacje terenowe przekazane przez osobę dokumentującą; daty dzienne poszczególnych zdjęć nie zawsze ustalone.

Załącznik. Pełne sprawozdanie z badań georadarowych (wrzesień 2026)

Poniżej zamieszczono wierną reprodukcję wszystkich 26 stron odrębnego opracowania specjalistycznego: Wiesław Małkowski, CAD-ART Małkowski, „Sprawozdanie z badań nieinwazyjnych – metoda elektromagnetyczna, georadar 400/800 MHz. Cmentarz w Rozniszewie. Teren przy zabytkowym grobowcu rodziny Więczkowskich”, wrzesień 2026.

Reprodukcja obejmuje całość oryginału: stronę tytułową, spis treści, omówienie metodyki, ryciny, profile i wizualizacje GPR, interpretację, wnioski oraz zalecenia konserwatorskie. Strony oryginalnego raportu pozostają w załączniku jako reprodukcje graficzne, co pozwala zachować nierozdzielony układ tekstu i materiałów pomiarowych. Redakcyjna część niniejszego opracowania pozostaje tekstem edytowalnym w pliku DOCX.

Załącznik – reprodukcja strony 1 z 26 oryginalnego sprawozdania W. Małkowskiego (2026).

SPRAWOZDANIE Z BADAŃ NIEINWAZYJNYCH
metoda elektromagnetyczna – georadar 400/800MHz

CMENTARZ W ROZNISZEWIE
gm. Magnuszew, pow. kozienicki, woj. mazowieckie
TEREN PRZY ZABYTKOWYM GROBOWCU RODZINY WIĘCZKOWSKICH

Zamawiający:
KOMITET OCHRONY ZABYTKÓW
i DÓBR KULTURY

projekt pt.: „Zaangażowanie społeczne w ochronę dziedzictwa – inwentaryzacja
zabytków cmentarza w Rozniszewie” dofinansowano ze środków Ministra Kultury i
Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Instytutu Dziedzictwa
„Wspólnie dla dziedzictwa”.

Wykonawca:
Wiesław Małkowski

CAD-ART MAŁKOWSKI ul. Kontuszowa 15B 01-345 Warszawa NIP: 522-212-41-07

www.badanianieinwazyjne.pl
nieinwazyjnie@gmail.com

Rozniszew – Warszawa, Wrzesień 2026

Spis treści

1. WSTĘP ……………………………………………………………………………………………………………………….3
2. CEL I ZAKRES OPRACOWANIA ………………………………………………………………………………………..5
3. ZAKRES I METODYKA WYKONANYCH BADAŃ ……………………………………………………………………5
4. PODSTAWY TEORETYCZNE METOD GEOFIZYCZNYCH …………………………………………………………7
   Charakterystyka metody elektromagnetycznej z użyciem georadaru ………………………………………..7
5. WYNIKI BADAŃ WRAZ Z INTERPRETACJĄ …………………………………………………………………………9
   Wyniki badań elektromagnetycznych z użyciem georadaru …………………………………………………….9
6. WNIOSKI………………………………………………………………………………………………………………….. 22
7. PODSUMOWANIE KOŃCOWE I ZALECENIA KONSERWATORSKIE ……………………………………….. 25

1. WSTĘP

Badania nieinwazyjne metodą elektromagnetyczną z użyciem georadaru GPR wykonane zostały na cmentarzu w Rozniszewie, gm. Magnuszew, pow. kozienicki, woj. mazowieckie na terenie przy zabytkowym grobowcu rodziny Więczkowskich (ryc. 1).
Ryc.

Lokalizację badań przedstawiono z wykorzystaniem topografii okolic Rozniszewa (ryc. 1) oraz fotografii lotniczej umieszczonej na stronie internetowej Parafii w Rozniszewie (ryc. 2) https://parafia-rozniszew.pl/
Fragment fotografii lotniczej został poddany procesowi georeferencji do układu współrzędnych 2000 / 7, a następnie połączony z elementami dokumentacji badań: zakresem, schematem układu profili GPR oraz obrysem architektury grobowca (ryc. 3).

2. CEL I ZAKRES OPRACOWANIA

Głównym celem nieinwazyjnych badań
nieinwazyjnych metodą elektromagnetyczną z użyciem georadaru (GPR ang. ground penetration radar) było rozpoznanie struktury podłoża w sąsiedztwie grobowca, wykrycie ewentualnych podziemnych pustek, elementów konstrukcyjnych, nieoznaczonych pochówków oraz określenie ciągłości warstw gruntowych.
Prace pomiarowe objęły obszar wokół obiektu z wykorzystaniem gęstej siatki profili
równoległych i prostopadłych, co umożliwiło uzyskanie szczegółowej dokumentacji podłoża.
Sprawozdanie wyników badań nieinwazyjnych georadarem dotyczy ustalenia zasięgu anomalii wynikających ze wzmocnienia w amplitud fal elektromagnetycznych będących efektem występowania w gruncie np. obiektów architektury grobowej ewentualnie innych nieznanych struktur w badanej części cmentarza.

Zastosowana metoda – elektromagnetyczna należy do zespołu nieinwazyjnych metod geofizycznych. Rejestracja parametrów fizycznych fali elektromagnetycznej jest wykonana w celu wydzielenia anomalii pochodzących od procesów zachodzących w badanym podłożu na styku warstw płytkiej geologii z formami antropogenicznymi, w tym przede wszystkim z poszukiwanymi strukturami w formie warstw i obiektów, wskazujących na możliwe niewidoczne na powierzchni terenu relikty architektury.

3. ZAKRES I METODYKA WYKONANYCH BADAŃ

Szczegółowy zakres prac obejmował:

1. Detekcję ewentualnych niewidocznych na powierzchni elementów architektury podziemnej (np. podziemnych komór grobowych, fundamentów dawnych struktur, podziemnych krypt lub ścian oporowych).
2. Wykrycie stref zaburzeń struktury gruntu oraz lokowanie anomalii – wzmocnień fal elektromagnetycznych, mogących świadczyć o obecności pustek, rozluźnień gruntu, zapadlisk czy nisz pochówkowych.
3. Mapowanie układu warstw geologicznych i antropogenicznych w bezpośrednim otoczeniu grobowca.
4. Wykonanie gęstej siatki profili elektromagnetycznych przy użyciu podwójnej częstotliwości anten (400 MHz oraz 800 MHz) w celu uzyskania wysokiej rozdzielczości obrazowania.

Pomiary wykonano zestawem dwóch anten o częstotliwości: 400 i 800 MHz, co pozwoliło na uzyskanie wzajemnej weryfikacji oraz optymalnych relacji pomiędzy głębokością prospekcji a rozdzielczością obrazu:

•
Antena 400 MHz: zapewniła większą głębokość prospekcji podłoża (przegląd ogólnej budowy geologicznej i głębszych obiektów do ok. 3m ppt).
•
Antena 800 MHz: posłużyła do szczegółowego mapowania stref płytkich (detekcja drobnych struktur i anomalii konstrukcyjnych do ok 1.5m ppt).
Dane surowe poddano filtracji cyfrowej w następującej sekwencji:
1. Korekcja czasu zerowego (Time zero correction): wyrównanie punktu startowego sygnału do powierzchni terenu.
2. Filtracja częstotliwościowa (Band pass filter):
o Dla anteny 800 MHz: pasmo 700– 900 MHz
oDla anteny 400 MHz: pasmo 300–500 MHz
3. Usuwanie tła (Background subtraction): wyeliminowanie zakłóceń poziomych od anten i powierzchni terenu.
4. Wzmocnienie sygnału (Manual gain): kompensacja tłumienia fali elektromagnetycznej wraz z głębokością.
5. Migracja (Migration) i Przekształcenie Hilberta (Hilbert transform): skupienie energii rozproszonej na hiperbolach w celu precyzyjnej lokalizacji obiektów.

4. PODSTAWY TEORETYCZNE METOD GEOFIZYCZNYCH
Charakterystyka metody elektromagnetycznej z użyciem georadaru

Badania geofizyczne z użyciem systemów georadarowych opierają się na zjawisku odbicia fal elekromagnetycznych o wysokich częstotliwościach, emitowanych za pomocą specjalnych anten nadawczych w głąb ośrodka geologicznego. Odbite fale są odbierane przez antenę odbiorczą i archiwizowane przy użyciu odpowiednio skonfigurowanych systemów rejestracji. Emisja i odbiór fal prowadzony jest impulsowo. System georadarowy – w określonym przedziale czasowym – prowadzi rejestrację fal odbitych od powierzchni i z wnętrza ośrodka w głąb, którego emitowane są fale. W trakcie pomiaru antena przesuwana po powierzchni terenu emituje sygnał fali elektromagnetycznej z anteny nadawczej w głąb gruntu. Czoło fali po dotarciu do granicy rozdzielającej warstwy o różnych stałych dielektrycznych) ulega odbiciu i następne jest rejestrowane przez antenę odbiorczą (ryc. 4).

Typowe przykłady anomalii georadarowych to – horyzont fal bezpośrednich; rejestrowana fala bezpośrednia powstaje na kontakcie: stopa anteny z powierzchnią gruntu, – horyzont refleksyjny, który powstaje w wyniku odbicia promienia fali elektromagnetycznej od granicy geologicznej, oddzielającej warstwy o różnych stałych dielektrycznych. – hiperbola dyfrakcyjna, która powstaje w wyniku rozproszenia fal elektromagnetycznych na powierzchni niewielkich obiektów znajdujących się w gruncie

Pomiary georadarem Impulse Radar Cross Over 4080 połączonym z lokalizacją HiTarget V30 GNSS RTK wykonano 18 września 2026 r, w dobrych, stałych (suchych) warunkach atmosferycznych z użyciem zestawu anten o częstotliwościach 400 i 800 MHz zamontowanych na wózku pomiarowym z dołączonym skalibrowanym kołem dalmierczym (dystansowym). W zastanych warunkach podłoża osiągnięto rzeczywistą głębokość prospekcji max. do ok. 3 m p.p.t. (pod powierzchnią terenu dla anteny 400 MHz) oraz do ok. 1.5m p.p.t. (pod powierzchnią terenu dla anteny 800 MHz) P (fot. 1-3).

Przykłady anomalii zarejestrowanych na echogramach georadarowych to m.in.: horyzonty refleksyjne, hiperbole dyfrakcyjne, obszary wzmocnienia sygnału rejestrowanych fal, które następnie interpolowane sa do postaci map 2D – slice’s przygotowywanych w formie wizualizacji na określonych głębokościach np. co 5cm. Istotny wpływ na możliwości prospekcji georadarem ma oporność elektryczna badanego ośrodka. Im oporność elektryczna jest niższa, tym większe tłumienie fali oraz spadek zasięgu prospekcji radarowej i odwrotnie. Im wyższa oporność elektryczna, tym głębokość prospekcji radarowej wzrasta.

5. WYNIKI BADAŃ WRAZ Z INTERPRETACJĄ
Wyniki badań elektromagnetycznych z użyciem georadaru

Wizualizację i interpretację wyników badań georadarem przygotowano w formie map rozkładu amplitudy fal el.-mag. (ryc. 6-14) dla wybranych głębokości: 0.20 m, 0.40 m, 0.60 m, 0.70 m, 0.90 m, 1.0 m, 1.1 m, 1.2 m, 1.3 m, 1.5 m, 1.80 m, 2.0 m, 2.1 m 2.3 m, 2.6 m, 2.7 m, 3.0m ppt (poniżej poziomu terenu). Z uwagi na dominujący rodzaj gruntów, które charakteryzują się średnimi i wysokimi opornościami elektrycznymi (kilkadziesiąt-kilkaset m), jakość oraz rozdzielczość uzyskanych wyników nie jest znacząco redukowana wraz z głębokością w skutek tłumienia procesu rozchodzenia się fali w podłożu. Częstym ograniczeniem metody elektromagnetycznej z użyciem georadaru jest podłoże wykształcone z gruntów spoistych (np. gliny, gliny piaszczyste, pyły, iły itp.) W takim sygnał fali el.-mag. jest silnie tłumiony, co wpływa niekorzystnie na jakość uzyskanych wyników zbieranych np. pod kątem archeologii. Przygotowane mapy anomalii georadarowych pozwalają na wskazanie szeregu miejsc wzrostu amplitud fal el.-mag. mogących wskazywać na występujące pod powierzchnią terenu elementów architektury cmentarza, a przede wszystkim struktur, warstw czy obiektów o znaczeniu budowy grobowców. Na prezentowanych dalej mapach zaznaczają się one w przedziale głębokości od 0.6 m p.p.t. do min 2.7 m p.p.t. jako wyraźnie wzmocnienia amplitudy fal elektro-magnetycznych i wskazują na antropogeniczne pochodzenie anomalii rejestrowanych zachodzących w podłożu. Poniżej 2.8m ppt (do 3.25m ppt) anomalie praktycznie zanikają poza tymi najgłębiej rejestrowanymi pochodzącymi prawdopodobnie od warstw naturalnych -płytkiej geologii podłoża.

INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ – PROSPEKCJA PŁYTKA i ŚREDNIA GPR 800 MHz

Analizę płytkiej strefy podłoża (do głębokości ok. 0,4 m ppt.) przeprowadzono na podstawie wyników uzyskanych anteną wysokiej częstotliwości GPR 800 MHz. Cięcia horyzontalne (depth-slices) wykonano dla dwóch poziomów głębokości: ~0.2 m ppt oraz ~ 0.4 m p.p.t.

Głębokość ok. 0,2 m p.p.t. (strefa tuż pod powierzchnią terenu)

Na poziomie ~0,2 m p.p.t. zarejestrowano silną zmienność amplitudy sygnału elektromagnetycznego na całym obszarze poligonu badawczego:
o Niejednorodność podłoża przy powierzchni terenu: Wokół grobowca występują rozległe, nieregularne obszary wzrostu amplitudy fal elektro magnetycznych
o Obraz jest charakterystyczny dla strefy przypowierzchniowej cmentarzy i wiąże się ze znacznym wymieszaniem gruntu rodzimego z materiałem antropogenicznym (np. gruz, drobne kamienie, pozostałości dawnych elementów utwardzeń terenu).

Wraz ze wzrostem głębokości do ~0,4 m p.p.t. obraz jest bardziej jednolity, a rozproszone szumy przypowierzchniowe wygasają (Ryc. 6, panele po prawej stronie):
o Anomalie punktowe – wzmocnienia odbić fal elektromagnetycznych: Na tle względnie jednorodnego podłoża czytelne stają się pojedyńcza anomalie punktowe (oznaczone strzałkami na ryc. 6).
o Charakterystyka obiektów: Punktowe wzmocnienia fal elektromagnetycznych na głębokości 0,4 m p.p.t. mogą odpowiadać m.in. pojedynczym kamieniom fundamentowym;

Dalsza analiza poziomów głębokosci z anteny GPR 800 MHz na poziomach głębokościowych: ~0,6 m ppt oraz ~0,7 m ppt wykazuje występowanie czytelnych struktur o geometrii liniowej oraz skupiskowych (Ryc 7).

Głębokość ok. 0,6 m ppt
Na poziomie ~0,6 m ppt wyodrębniono wyraźne aomalie (Ryc. 7, panele po lewej stronie):
o Anomalie liniowe – wzmocnienia fal elektromagnetycznych: Zarejestrowano wyraziste liniowe strefy podwyższonej amplitudy – jedną w części zachodnio-północnej oraz drugą wzdłuż południowej krawędzi poligonu (oznaczone jako anomalia liniowa). Układ ten może wskazywać na przebieg podziemnych elementów konstrukcyjnych (np. ścian oporowych?).
o Odcinający się zespół anomalii: W północno-wschodnim sąsiedztwie grobowca odnotowano zwarty, silnie kontrastowy obszar wzmocnienia sygnału (oznaczony jako odcinający się zespół anomalii), czytelnie wyznaczający granicę zmienności gęstości ośrodka gruntowego.

Głębokość ok. 0,7 m ppt
Na głębokości ~0,7 m ppt następuje stopniowe wygasanie części anomalii wystepujących powyżej (Ryc.7, panele po prawej stronie):
o Spąg anomalii liniowej: W części zachodniej widoczny jest spąg (dolna granica) anomalii liniowej opisywanej na poziomie 0,6 m, co pozwala określić pionowy zasięg tej struktury na ok. 10–15 cm.
o Grupa anomalii oraz zespół anomalii: W części wschodniej oraz południowo-wschodniej ujawniają się rozleglejsze, zwarte skupiska refleksów (oznaczone jako grupa anomalii oraz zespół anomalii). Tego typu obraz GPR na głębokości 0,7 m ppt jest charakteryzuje sygnatury stropów podziemnych komór/krypt?, rozluźnień zasypiskowych jam grobowych lub nagromadzenia materiału kamienno-gruzowego.

Kolejne poziomy prospekcji zestawem antenowym GPR 800 MHz na poziomach ~0,9 m ppt oraz ~1,0 m ppt wykazuje znaczące anomalie wskazujące na elementy geometrii (Ryc. 8).

Głębokość ok. 0,9 m ppt – geometryczny układ anomalii?
Na poziomie ~0,9 m ppt w miejsce dotychczasowych niejednorodnych szumów ujawnia się wyrazista przestronna struktura o czytelnych liniach (Ryc. 8, panele po lewej stronie):
o Grupa anomalii geometrycznych: Wzdłuż południowo-wschodniej krawędzi grobowca (oraz równolegle do jego ściany) zarejestrowano prostoliniowo zorientowany pas wzmocnienia odbić fal elektromagnetycznych (oznaczony jako grupa anomalii geometrycznych). Prostokątny lub równoległy układ geometryczny sugeruje obecność podziemnych elementów architektonicznych – np. zewnętrznych ścian krypty lub podwaliny fundamentowej zarysu komory grobowej wykraczającej poza obecny obrys naziemny.
o Koncentracja anomalii: W części północno-wschodniej widoczny jest zwarty obszar podwyższonej amplitudy (koncentracja anomalii), stanowiący kontynuację zespołu opisywanego w płytszych warstwach.

Głębokość ok. 1,0 m ppt – zasięg obiektów
Na poziomie ~1,0 m ppt następuje ujednolicenie sygnału w części zachodniej oraz wyraźna lokalizacja anomalii po stronie wschodniej (Ryc. 8, panele po prawej stronie):
o Zasięg anomalii: W części północno-wschodniej wyraźnie zarysowuje się granica oraz przestrzenny zasięg anomalii – wzmocnień odbić fal elektromagnetycznych;
o Zespół anomalii (strona południowo-wschodnia): W rejonie narożnika południowo-wschodniego geometryczny pas z poziomu 0,9 m przechodzi w zwarty zespół anomalii. Sygnalizuje to spąg? (dolną krawędź) lub strop? głębszej konstrukcji podziemnej.

Kolejny poziom analizy danych z anteny wysokoczęstotliwościowej GPR 800 MHz obejmuje strefę głębokości ~1,1 m ppt oraz ~1,2 m ppt (Ryc 9).

Głębokość ok. 1,1 m ppt –wyraziste krawędzie
Na poziomie ~1,1 m p.p.t. następuje dalsze usystematyzowanie układu geometrycznego we wschodniej części badanego terenu (Ryc. 9, panele po lewej stronie):
o Liniowa granica anomalii: Wyrazistość wskazuje prostoliniowa, północno-południowa liniowa granica anomalii – wzmocnień fal elektromagnetycznych (oznaczona strzałką na Ryc. 9). Krawędź ta oddziela jednorodne tło gruntowe od obszaru anomalii.
o Grupa anomalii: W części południowo-wschodniej widoczna jest zwarta grupa anomalii, stanowiąca dolną część struktury wykazującej cechy nieregularnej geometrii na wcześniejszych poziomach.

Głębokość ok. 1,2 m ppt – zarys struktur
Na głębokości ~1,2 m ppt odnotowano wyraźne wygasanie sygnałów w większości obszaru, przy jednoczesnym czytelnym wyodrębnieniu zasięgu głównej struktury wschodniej (Ryc. 9, panele po prawej stronie):
o Zasięg anomalii liniowej: W części wschodniej, w bezpośrednim sąsiedztwie elewacji grobowca, zarejestrowano zasięg anomalii liniowej o charakterystycznym, kątowym przebiegu (zaznaczonym przerywaną fioletową linią na Ryc. 9). Taki prostokątny zarys krawędzi w strefie 1,1–1,2 m p.p.t. może wskazywać na obecność fragmentu ściany.
o Zespół anomalii: W części południowo-wschodniej utrzymuje się zwarty zespół anomalii,
Analizy anteny 800 MHz na poziomach głębokości: ~1.3 m ppt oraz ~1.5 m ppt (Rycina 10). Na tych głębokościach dochodzi do znacznego tłumienia sygnału w gruncie rodzimym, przy jednoczesnym utrzymywaniu się silnych odbić od głębokich struktur antropogenicznych.

Głębokość ok. 1,3 m ppt
Na poziomie ~1,3 m ppt tło w części zachodniej staje się niemal całkowicie jednolite, co świadczy o braku dalszych zakłóceń w profilu gruntowym tej strefy (Ryc. 9 i 10). Czytelne pozostają natomiast następujące struktury:
o Liniowa granica anomalii: W części południowo-wschodniej nadal zachowuje swoją wyrazistość liniowa granica anomalii – wzmocnienie odbić fal elektromagnetycznych. Utrzymywanie się tej krawędzi od głębokości 1,1 m do 1,3 m p.p.t. może potwierdzać pionowy charakter tej płaszczyzny odbić (np. ściana lub fundament).
o Koncentracja anomalii oraz zespół anomalii: W części wschodniej utrzymuje się zwarta koncentracja anomalii, natomiast w narożniku północno-zachodnim ujawnia się osobny, zespół anomalii.

Głębokość ok. 1,5 m ppt – granica zasięgu anteny 800 MHz
Na poziomie ~1,5 m ppt zarejestrowano końcowy obraz możliwy do wyinterpretowania dla tej częstotliwości (Ryc. 10, panele po prawej stronie):
o Duży zespół anomalii: W całej wschodniej części poligonu wyraźnie dominuje duży zespół anomalii o znacznej amplitudzie odbicia. Odpowiada on głębokim partiom zasypiska lub może wskazywać na podziemną komorę/kryptę.
o Zespół anomalii (strona południowa): W części południowej kontynuuje się zwarty zespół anomalii, zamykający od południa obszar podwyższonych amplitud odbić fal.

PODSUMOWANIE SERII 800 MHz (Ryciny 3, 7, 8, 9, 10)
Prospekcja anteną wysokiej częstotliwości (800 MHz) wykazała wyraźne warstwy i strefy w rozkładzie anomalii:
1. 0.0 – 0.4 m ppt: Drobne niejednorodności podłoża i szumy przypowierzchniowe (warstwa antropogeniczno-glebowa).
2. 0.6 – 0.8 m ppt: Pojawienie się pierwszych zarysów anomalii liniowych oraz grup anomalii wokół obrysu grobowca.
3. 0.9 – 1.2 m ppt: Istotna strefa głębokościowa z czytelną grupą anomalii geometrycznych oraz kątowym zasięgiem anomalii liniowej, sugerującymi podziemną strukturę architektoniczną.
4. 1.3 – 1.5 m ppt: poziom rejestracji z wyraźnym, dużym zespołem anomalii po stronie wschodniej wymagającym kontynuacji w głębszym zasięgu

INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ – PROSPEKCJA GŁĘBOKA (GPR 400 MHz)
Analizę głębokich struktur podłoża (poniżej głębokości 1,5 m p.p.t.) przeprowadzono na podstawie wyników uzyskanych anteną o niższej częstotliwości GPR 400 MHz, zapewniającą większy zasięg prospekcji fal elektromagnetycznych (Ryc. 11). Cięcia horyzontalne (depth-slices) przedstawiają obraz podłoża na poziomach ~1.8 m ppt oraz ~2.0 m ppt

Głębokość ok. 1,8 m ppt
Na poziomie głębokościowym ~1,8 m ppt obserwuje się wyraźną asymetrię w rozkładzie właściwości dielektrycznych podłoża pomiędzy zachodnią a wschodnią częścią obszaru badań (Ryc. 11, panele po lewej stronie):
o Anomalia liniowa: W północno-wschodniej strefie poligonu wyodrębnia się zwarta, poprzecznie zorientowana anomalia liniowa o wysokie amplitudzie odbić (Ryc. 11).
o Zespół anomalii: Wzdłuż południowo-wschodniej krawędzi grobowca kontynuuje się silny zespół anomalii (Ryc. 11). Wskazuje on na głębokie osadzenie podziemnych elementów konstrukcyjnych.

Głębokość ok. 2,0 m ppt
Na głębokości ~2,0 m ppt następuje dalsza ekspansja rozległych stref podwyższonej amplitudy w całej wschodniej oraz północnej części poligonu (Ryc. 11, panele po prawej stronie):
o Duży zespół anomalii oraz obszar anomalii: Cały obszar na wschód od grobowca jest zdominowany przez duży zespół anomalii łączący się z rozległym obszarem anomalii na południowym wschodzie (Ryc. 11). Taki obraz fali odbitej na głębokości 2 m p.p.t. może odpowiadać głębokim partiom podziemnych przestrzeni (np. zasypanym kryptom, spągowi fundamentów lub strefom silnie spękanego/zagruzowanego podłoża).
o Zespół anomalii (strona północna): W północnej części poligonu czytelny staje się dodatkowy zespół anomalii o znacznym kontraście (Ryc. 11).

Głębokość ok. 2,1 m ppt
Na poziomie ~2,1 m ppt następuje dalsza koncentracja stref o silnym kontraście (Ryc. 12, po lewej stronie):
o Obszar anomalii (strona północno-zachodnia): Wyraźnie zarysowuje się zwarty obszar anomalii wzdłuż północno-zachodniego otoczenia grobowca (Ryc. 12).
o Duży zespół anomalii oraz obszar anomalii (strona wschodnia i południowa): W części północno-wschodniej dominuje rozległy duży zespół anomalii, który w kierunku południowym przechodzi w spójny obszar anomalii przylegający do wschodniej i południowo-wschodniej elewacji obiektu (Ryc. 12).

Głębokość ok. 2,3 m ppt
Na głębokości ~2,3 m p.p.t. obserwuje się początek wygasania i fragmentacji ciągłych stref odbić amplitud fal elektromagnetycznych (Ryc. 12, panele po prawej stronie):
o Obszar anomalii: W północno-zachodniej części poligonu utrzymuje się wyrazisty obszar anomalii o wysokiej amplitudzie (Ryc. 12).
o Koncentracje anomalii: Wschodnia oraz południowo-wschodnia część obszaru badań ulega rozbiciu na odosobnione koncentracje anomalii (Ryc. 12)

Kolejne poziomy serii cięć horyzontalnych dla anteny GPR 400 MHz prezentują obraz falowy na poziomach głębokościowych ~2,6 m p.p.t. oraz ~2,7 m p.p.t. (Ryc. 13). Stanowią one granicę zasięgu uchwyconego kontrastu pomiędzy spodziewanymi strukturami antropogenicznymi a stratygrafią rodzimą w badanym ośrodku gruntowym.

Głębokość ok. 2,6 m ppt
Na poziomie ~2,6 m ppt następuje dalsze tłumienie sygnału oraz redukcja obszarów podwyższonych amplitud (Ryc. 13, panele po lewej stronie):
o Koncentracja anomalii: W północno-zachodnim otoczeniu obiektu dotychczasowy ciągły obszar odbić przechodzi w odosobnioną koncentrację anomalii (Ryc. 13).
o Zespół anomalii oraz grupa anomalii: Po stronie wschodniej i południowo-wschodniej czytelne pozostają: zwarty zespół anomalii w części północno-wschodniej oraz wyodrębniona grupa anomalii przy południowo-wschodnim narożniku grobowca (Ryc. 13).

Głębokość ok. 2,7 m ppt
Na poziomie ~2,7 m ppt w większości poligonu amplitudy odbić ulegają wyciszeniu do poziomu jednolitego tła gruntowego, z wyjątkiem zaznaczonych punktowych stref (Ryc. 13, panele po prawej stronie):
o Pojedyncze anomalie: Po stronie północno-wschodniej oraz w strefie południowo-wschodniej rejestrowane są jedynie pojedyncze anomalie o ograniczonym zasięgu przestrzennym (Ryc 13).
o Zespół / koncentracja anomalii: W północno-wschodniej części obszaru badań utrzymuje się zespół/koncentracja anomalii (Ryc. 13), wyznaczający zasięg rejestracji obiektów antropogenicznych bądź wskazuje na obecność naturalnych zaburzeń w profilu podłoża.

Ostatnie poziomy prospekcji anteną GPR 400 MHz przedstawiają obraz dla skrajnych głębokości: ~2,8 m ppt oraz ~3,0 m ppt (Ryc. 14). Strefa ta wyznacza fizyczną granicę efektywnego zasięgu rozpoznania fali elektromagnetycznej w badanym ośrodku gruntowym.

Głębokość ok. 2,8 m ppt
Na poziomie ~2,8 m ppt tło w większości obszaru badań jest niemal całkowicie jednolite i pozbawione zakłóceń, co świadczy o występowaniu w tej strefie spójnego, rodzimego podłoża geologicznego (Ryc. 14, panele po lewej stronie):
o Wyraźne pojedyncze anomalie: W północnej części poligonu czytelne są punktowe, wyraziste odbicia określane jako wyraźne pojedyncze anomalie (Ryc. 14).
o Koncentracja anomalii: Po stronie wschodniej, w sąsiedztwie elewacji obiektu, utrzymuje się punktowa koncentracja anomalii o wysokim kontraście (Ryc. 14).

Głębokość ok. 3,0 m ppt – Granica zasięgu głębokiej prospekcji
Na poziomie ~3,0 m p.p.t. następuje niemal całkowite wygaszenie sygnału w obrębie całego poligonu (Ryc. 14, panele po prawej stronie):
o Granica obszaru anomalii: Jedynym akcentem pozostaje rozproszony ślad odbicia w części południowo-wschodniej, wyznaczający granicę obszaru anomalii (Ryc. 14).
o Obraz ten jednoznacznie wskazuje, że poniżej głębokości 3,0 m p.p.t. podłoże gruntowe charakteryzuje się brakiem zaburzeń antropogenicznych oraz jednorodnością właściwości fizycznych.

6. WNIOSKI

SYNTETYCZNE PODSUMOWANIE WYNIKÓW BADAŃ NIEINWAZYJNYCH METODĄ ELEKTROMAGNETYCZNĄ GEORADAREM 400/800MHz (0,2 m – 3,0 m p.p.t.)

Zastosowanie dwóch częstotliwości fal elektromagnetycznych (800 MHz do prospekcji wysokorozdzielczej oraz 400 MHz do prospekcji głębokiej) pozwoliło na skuteczne rozpoznanie podłoża w sąsiedztwie grobowca rodziny Więczkowskich od poziomu terenu do głębokości 3,0 m ppt

Stratygraficzna zmienność anomalii – wzmocnień fal elektromagnetycznych
Na podstawie ciągłości i morfologii rejonów odbić sygnału wyróżniono cztery główne strefy głębokościowe:

I. Strefa przypowierzchniowa (0,2 m – 0,4 m p.p.t.) [GPR 800 MHz]:
o 0,2 m p.p.t.: Silna niejednorodność podłoża, objawiająca się rozproszonymi, wysokoamplitudowymi szumami. Stanowi ona efekt wymieszania gruntu rodzimego z materiałem antropogenicznym (gruz, drobne kamienie, dawne utwardzenia?)
o 0,4 m p.p.t.: Wygasanie szumów powierzchniowych i wyodrębnienie czytelnych anomalii punktowych w sąsiedztwie bryły grobowca.
II. Strefa płytkich struktur architektonicznych (0,6 m – 1,5 m p.p.t.) [GPR 800 MHz]:
o 0,6 m – 0,7 m p.p.t.: Pojawienie się czytelnych anomalii liniowych (po stronie zachodniej i południowej) oraz pierwszych skoncentrowanych grup anomalii po stronie wschodniej.
o 0,9 m – 1,2 m p.p.t. (istotny poziom interpretacyjny): Rejestracja wyraźnej grupy anomalii geometrycznych oraz kątowo załamującego się zasięgu anomalii liniowej w bezpośrednim sąsiedztwie wschodniej elewacji grobowca. Układ ten może odpowiadać zarysowi podziemnych murów, ścian oporowych lub zewnętrznemu licu podziemnej komory/krypty.
o 1,3 m – 1,5 m p.p.t.: Dolny zakres penetracji anteny 800 MHz, z dominującym dużym zespołem anomalii po stronie wschodniej, wyznaczającym strop/zasypisko głębszych przestrzeni podziemnych.
III. Strefa głębokiego posadowienia i krypt (1,8 m – 2,3 m p.p.t.) [GPR 400 MHz]:
o 1,8 m – 2,0 m p.p.t.: Przejście do prospekcji anteną 400 MHz. Ekspansja stref podwyższonej amplitudy (duży zespół anomalii, obszar anomalii) wzdłuż wschodniej i północnej granicy grobowca.
o 2,1 m – 2,3 m p.p.t.: Maksymalny kontrast anomalii obszarowych, które mogą odpowiadać komorom grobowym, dnu krypt lub ławom fundamentowym posadowionym w gruncie.
IV. Strefa spągowa / grunt rodzimy (2,6 m – 3,0 m p.p.t.) [GPR 400 MHz]:
o 2,6 m – 2,7 m p.p.t.: Stopniowa fragmentacja ciągłych stref refleksyjnych na odosobnione koncentracje anomalii oraz pojedyncze anomalie.
o 2,8 m – 3,0 m p.p.t.: Zanik większości zakłóceń / anomalii elektromagnetycznych i przejście w jednorodne tło. Wpływ antropogeniczny wygasa, wyznaczając naturalny zasięg zalegania obiektów architektonicznych oraz granicę możliwości pomiarowych zestawu.

Zestawienie zbiorcze stref anomalnych

7. PODSUMOWANIE KOŃCOWE I ZALECENIA KONSERWATORSKIE

Przeprowadzone badania georadarowe (GPR) w otoczeniu grobowca rodziny Więczkowskich na cmentarzu w Rozniszewie pozwoliły na nienwazyjne rozpoznanie budowy podłoża gruntowego do głębokości 3,0 m p.p.t. Zastosowanie metodyki opartej na dwóch częstotliwościach fal elektromagnetycznych (800 MHz oraz 400 MHz) zapewniło optymalną rozdzielczość przestrzenną oraz odpowiednią głębokość prospekcji:

Obiekty architektoniczne i komory podziemne:

a. W strefie głębokościowej 0,9–1,2 m p.p.t. zarejestrowano wyrazistą grupę anomalii geometrycznych oraz załamujący się kątowo zasięg anomalii liniowej po wschodniej stronie grobowca. Układ ten może wskazywać na obecność podziemnych elementów konstrukcyjnych, takich jak ściany krypty, zewnętrzne lico muru lub podwaliny fundamentowe.
b. W przedziale 1,8–2,3 m p.p.t. odnotowano obszerny duży zespół anomalii wyznaczający prawdopodobny spąg oraz wnętrze głębokich komór grobowych / krypt.

Stan zachowania podłoża:
Płytka strefa (0,2–0,4 m p.p.t.) charakteryzuje się znaczną niejednorodnością wywołaną obecnością warstwy antropogeniczno-glebowej (gruz, drobne kamienie, rozproszone utwardzenia). W strefie głębszej (poniżej 2,6 m p.p.t.) anomalie stopniowo wygasają i przechodzą w punktowe odbicia, co wyznacza zasięg antropogenicznego przeobrażenia gruntu oraz przejście w jednorodne podłoże geologiczne.

Zalecenia dla prac konserwatorskich i budowlanych
Na podstawie wyników prospekcji georadarem można zaproponować następujące zalecenia dla planowanych prac zabezpieczających i konserwatorskich:

1. Ochrona strefy wschodniej i południowo-wschodniej:
Ze względu na zarejestrowanie w tych rejonach najwyższego nagromadzenia anomalii – wzmocnień fal elektromagnetycznych o charakterze geometrycznym (strop i ściany krypt), wszelkie planowane roboty ziemne lub porządkowe w otoczeniu grobowca powinny być prowadzone z zachowaniem szczególnej ostrożności i pod bezpośrednim nadzorem archeologicznym.

2. Ograniczenie obciążeń mechanicznych:
Zaleca się unikania wprowadzania ciężkiego sprzętu budowlanego w bezpośrednie sąsiedztwo elewacji wschodniej i południowej grobowca, aby zapobiec ewentualnemu zapadnięciu się osłabionych stref podziemnych lub uszkodzeniu stropów podziemnych krypt.

3. Weryfikacja wykopami sondażowymi:
W przypadku konieczności wykonania prac odwodnieniowych, izolacyjnych lub wzmocnień fundamentów, ewentualne sondaże archeologiczne lub/i ekspertyzy architektoniczne należy wykonać w pierwszej kolejności w miejscach wyznaczonych przez krawędzie anomalii liniowych na poziomie 0,9–1,1 m p.p.t.

4. Monitoring stanu zachowania murów:
Sugeruje się uwzględnienie wyników profilowania GPR przy projektowaniu prac na terenie grobowca, zwracając uwagę na wyznaczone strefy rozluźnień gruntowych i gruzowisk, które mogą sprzyjać retencji wody opadowej przy ścianach obiektu.